Honderd jaar Vierdaagse: een eeuw aan marcheervreugde

Voor het eeuwfeest van het grootste wandelevenement ter wereld zocht museum Het Valkhof in Nijmegen naar het Vierdaagsegevoel: van levenslust, saamhorigheid en persoonlijkheidsvorming.

Het detachement van de Koloniale Reserve uit Nijmegen onderweg tijdens de 22ste Vierdaagse, in 1932.

In 1928 wil een detachement Noorse soldaten in de Vierdaagse elke dag als eerste binnenkomen. De krant Aftenposten heeft ze een beloning in het vooruitzicht gesteld als dat lukt. Als de Noren ook de vierde dag vooraan finishen, worden ze gediskwalificeerd. Want de Vierdaagse, zo verordonneert de marsleiding, is géén wedstrijd.

Bij de Vierdaagse gaat het om gezonde lichaamsbeweging, saamhorigheid en 'marcheervreugde'. Of, zoals het Vierdaagselied uit 1932 bezingt: 'Wij loopen de Vierdaagse mee, vol levenslust en goede moed. Want wij zijn één voor allen en allen zijn wij één, zo willen wij door Neêrland en door het leven heen.' Een voor allen: daar past geen winnaar bij.

Deze zomer wordt de 100ste Vierdaagse gelopen door 50 duizend wandelaars - een recordaantal. Om dat eeuwfeest luister bij te zetten, maakte museum Valkhof in Nijmegen een tentoonstelling over het honderdjarig bestaan van het grootste wandelevenement ter wereld. Het museum pakt er flink mee uit; een groot deel van de bovenverdieping is eraan gewijd. De makers van de tentoonstelling liepen vorig jaar achter de schermen mee om het 'Vierdaagsegevoel' te proeven.

Persoonlijkheidsvorming

Dat vindt zijn oorsprong in het begin van de vorige eeuw, als sport in zwang raakt; niet alleen om de lichamelijke conditie te verbeteren, maar ook als een bijdrage aan de persoonlijkheidsvorming. Tegelijkertijd is er een weerzin tegen de 'verdwazing' door extreme wedstrijdsporten (en de blote lichaamsdelen die daarbij zichtbaar worden).

De in 1908 opgerichte Nederlandse Bond voor Lichamelijke Opvoeding (NBLO, later voorzien van het predicaat Koninklijk) organiseert in 1909 twee evenementen die tot het sportief-historisch erfgoed van Nederland zullen gaan behoren: de Vierdaagse en de Elfstedentocht.

Aan de eerste editie van de Vierdaagse doen 306 wandelaars mee; 10 burgers en 296 militairen. Nijmegen is dan nog niet Vierdaagsestad - het is slechts een van de plekken waar wordt gelopen. Pas vanaf 1925 zijn start en finish in Nijmegen.

Tekst gaat verder onder de foto.

Wandelgroep Is Het Hier Oorlog protesteert tegen de jaarlijkse deelname van militairen. Foto waarschijnlijk genomen in 1982.Beeld Archief Nijmegen

Het aantal deelnemers is lange tijd bescheiden. In 1928 lopen voor het eerst meer dan duizend wandelaars mee. In 1946, de eerste editie na de oorlog, zijn het er 4.011. Na de oorlog stijgt het aantal deelnemers snel. Maar de status als massaevenement bereikt de Vierdaagse pas vanaf de jaren tachtig en negentig, niet toevallig in de tijd dat ook de media-aandacht stijgt. Het evenement internationaliseert ook; vorig jaar deden deelnemers uit 56 landen mee.

Zeven keer gaat de mars niet door. Tijdens de Eerste Wereldoorlog wordt er twee keer niet gelopen, en ook tijdens de Tweede Wereldoorlog gaat het evenement van 1942 tot en met 1945 niet door. In 2006 wordt de Vierdaagse afgelast als een hittegolf op de eerste dag voor twee doden zorgt.

De Vierdaagse heeft zijn eigen oorlogsverleden. Marsleider Breunesse was commandant van de door Duitse bezetters opgerichte Opbouwdienst die soldaten aan het werk moest houden. Na de oorlog moest hij aftreden.

Roze Woensdag

De organisatie van de Vierdaagse was altijd ronduit traditioneel en conservatief ingesteld. Vrouwen mochten decennialang maximaal 40 kilometer lopen (mannen moesten 50), rolstoelers werden geweigerd met het argument dat ze de wandelaars in de weg zaten.

Maar in de jaren tachtig moet ook het wandelbastion mee in de maatschappelijke verandering. Na een veroordeling door de Commissie Gelijke Behandeling mogen vrouwen vanaf 1980 ook 50 kilometer lopen. Als in 1983 homo's en lesbiennes worden mishandeld tijdens het evenement, kleurt een van de Nijmeegse straten uit protest roze. Het is het begin van Roze Woensdag in de Vierdaagse.

In de linkse actiestad Nijmegen groeit het verzet tegen de opzichtige aanwezigheid van militairen die elk jaar hun legerkamp hebben op Heumensoord. In 1982 loopt uit protest de wandelgroep Is Het Hier Oorlog? mee. Door nieuwe richtlijnen van de NAVO lopen soldaten tegenwoordig niet meer gewapend de intocht. Onder toeschouwers blijven de militairen onverminderd populair.

Sinds 1995 worden ook rolstoelers toegelaten - al krijgen zij pas vanaf 2009 een kruisje. De organisatoren twijfelden jarenlang of hun inspanning wel te vergelijken is met die van de 'echte' wandelaars.

De Vierdaagse op klompen

Typisch voor het Vierdaagsegevoel zijn de kleine verhalen van wandelaars in het grote geheel. Zoals opa Schramm die in 1956 de Vierdaagse liep aansluitend op een voettocht naar Rome. Beroemd is ook Arend van Sloten die de Vierdaagse jarenlang op klompen liep.

Die klompen hebben ze voor de tentoonstelling nog proberen te krijgen, zegt hoofd educatie Odette Straten. Maar Van Sloten bleek te zijn overleden en met klompen en al begraven. Het museum bemachtigde wel het originele Vierdaagsekruisje van Prins Claus die de mars in 1967 uitliep. 'De enige onderscheiding die je echt verdiend hebt', grapte een van zijn zonen. Het kruisje lag naast Claus toen hij werd opgebaard.

De tentoonstelling eindigt in stijl in een zaal met gladiolen, een verwijzing naar de 'Via Gladiola' waar de wandelaars de laatste dag onder massale toejuichingen worden binnengehaald. De Brit Simon Bronwlee (toen 44 jaar) kwam vorig jaar als eerste binnen, voor de vierde dag op rij. Honderd jaar geleden zou hij daarvoor zijn gediskwalificeerd.

Nadat prins Claus over de eindstreep is gewandeld, voegt hij zich bij prinses Beatrix om andere wandelaars te verwelkomen, 1967.Beeld anp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden