Hond verbreekt de grenzen tussen dakloze en miljonair

Sociale cohesie

Sinds kort heb ik geen wekker meer nodig. Rond 8 uur wordt mijn slapende lichaam geprikkeld door een piepend geluid uit de woonkamer. De hond is wakker. Tijd om uitgelaten te worden. Joggingbroek aan, in de schoenen, riem mee en daar sta je dan: op een veldje, de slaap nog in de ogen, met een poepzakje in de hand kijkend in het luchtledige.

Baasjes kennen elkaar in eerste instantie aan de hand van de namen van hun honden, die fungeren als avatars. Beeld Ivo van der Bent

Het hondenbezit is een openbaring. Ik heb het hier niet zozeer over de hechte band die tussen hond en 'baas' ontstaat - we noemen de hond niet voor niets 'man's best friend' - maar eerder over een minder opvallend bijeffect waarvan we het bestaan wel weten, maar de kracht onderschatten: de manier waarop honden verbondenheid creëren tussen mensen onderling. 'Wat een schatje', 'Hoe oud is die van jou?', het zijn lullige maar zeer effectieve openingszinnetjes voor een gesprek over het dagelijks bestaan. In de afgelopen maand heb ik meer buurtgenoten leren kennen dan in de drie jaar dat ik op deze plek woon. De hond is daarbij een grensbreker, als 'blindengeleide' trekt hij de stadse mens uit zijn comfortabele afstandelijkheid en doorbreekt hij het sociale ongemak tussen vreemden.

Waar ontmoeten wij elkaar nog? Sinds ik een hond heb en weer dagelijks met Jan en alleman in contact sta, realiseer ik mij des te meer hoe afgesloten ik afgelopen jaren in de stad heb geleefd. 's Ochtends stap ik de trein in om tussen de hoogopgeleide forensen plaats te nemen, vervolgens geef ik de hele dag les aan hoogopgeleiden, zit ik tussendoor voortdurend op het internet om van alles met gelijkgestemden uit te wisselen en aan het eind van de dag ga ik weer naar huis om met mijn hoogopgeleide vriendin op de bank te zitten.

Toenemende ongelijkheid

Er zijn weinig momenten of plekken waar je de 'ander' nog tegenkomt. Niet op de sportclub, want hoogopgeleiden verruilen het voetbal in toenemende mate voor hockey en tennis. Ook in het onderwijs, dat gedurende de 20ste eeuw een centrale rol speelde in de bevordering van sociale menging en stijging, sluiten de sociale netten zich. Onlangs trok de Inspectie aan de bel. De ongelijkheid neemt toe. Kinderen van hoogopgeleide ouders krijgen een hoger schooladvies en beter onderwijs dan even intelligente kinderen van laagopgeleide ouders. Brede scholengemeenschappen verdwijnen, er zijn steeds meer aparte scholen per onderwijs-niveau. Een vmbo'er zit dus voornamelijk tussen de vmbo'ers.

Iets soortgelijks concludeerden het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) en de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) in hun rapport Gescheiden Werelden? uit 2014. Ze spreken daarin over een dreigende twee-deling tussen hoog- en laagopgeleiden. Die manifesteert zich naast de meer in het oog springende sociaal-culturele tegenstellingen, zoals ideeën over migranten, EU en de politiek in het algemeen, ook in een toenemende 'sociale afstand'. In de afgelopen decennia is het makkelijker geworden om contact met mensen uit andere sociale lagen te mijden; met de afkalving van instituties als de kerk hebben mensen meer vrijheid gekregen om te kiezen me wie ze omgaan. Hierdoor kiezen zij vooral voor mensen die net zijn zoals zij. Sociale (online)netwerken zijn dus homogener en hermetischer geworden. Het resultaat: gescheiden belevingswerelden, groeiend sociaal ongemak.

Beeld Ivo van der Bent

Veelzeggende omslag

Het omslag van het rapport is, misschien onbedoeld, veelzeggend: we zien een stedelijk straatbeeld met mensen van allerlei pluimage die langs elkaar heen lijken te lopen. Niemand heeft oog voor elkaar. Maar wie goed kijkt, ziet dat er te midden van al deze stedelijke anonimiteit een hond loopt.

In het licht van de groeiende maatschappelijke tweedeling is de hond dus een interessant fenomeen. Een dier is niet gevoelig voor afkomst of opleidingsniveau. Van daklozen tot miljonairs, een hond doorkruist alle lagen van de bevolking. Tijdens mijn wandelingen raakte ik in gesprek met volkse types, met yuppen en met blowende jongeren. De aanwezigheid van een hond leidt tot interactie met ongelijk gestemden.

Het rapport Gescheiden Werelden van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) en de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR). Beeld Omslagillustratie Georg Grosz

Sociale rol

Ook in de sociale wetenschap is er een groeiende aandacht voor de sociale rol die honden (kunnen) spelen in het stedelijke leven. Waar vanouds de stadssocioloog de mens een centrale plek toebedeelde in het urbane landschap, zie je dat sinds het midden van de jaren negentig de mens in de analyses langzaam gezelschap krijgt van het dier. Het scherpe onderscheid tussen natuur en cultuur wordt langzaam losgelaten en de sociologische blik verruimt zich door de stad te beschouwen als samenspel van mensen en dieren.

Een concreet resultaat dat daaruit voortvloeit, is de studie naar hondenparken die de Canadese onderzoekers Taryn Graham en Troy Glover in 2014 uitvoerden. Om uit te zoeken wat de invloed is van hondenparken (waar honden van de lijn mogen) op de sociale interactie tussen mensen uit de buurt, voerden zij langere tijd observaties uit en spraken zij buurtbewoners. Hun conclusie: honden fungeren als een soort 'avatars' die het baasje door de openbare ruimte navigeren. Baasjes kennen elkaar in eerste instantie aan de hand van de namen van hun honden. Zo beschrijft een van de respondenten uit het onderzoek dat ze door de 'ogen van haar hond' in staat was om meer met aandacht en detail naar haar directe woonomgeving en de inwoners daarvan te kijken. 'Ik ontmoet er allerlei soorten mensen door', zei ze.

Dit zijn uiteraard veelal geen diepgaande gesprekken, maar daar gaat het ook helemaal niet om. In het stedelijk leven is volgens stadssociologen 'publieke vertrouwdheid', onderlinge kennis van de diverse levenswijzen van mensen, belangrijker dan het door stadsontwerpers en planners veel gebruikte begrip 'sociale cohesie'. Die beleidsterm geeft een veel te romantisch idee van 'de gezellige wijk van vroeger' waar iedereen iedereen kende en er dus meer gemeenschapszin was. In het pluriforme en geïndividualiseerde stadse leven werkt dit gehamer op het 'wij-gevoel' juist vaak averechts: hoe meer nadruk op hechtheid en eensgezindheid, des te groter de kans op verdeeldheid en uitsluiting. Een stedelijke omgeving is eerder gebaat bij herhaalde informatie over en observatie van mensen in de omgeving. Mensen moeten elkaar en elkaars gedrag enigszins kunnen lezen.

Rol van objecten

Niet alleen dieren, ook objecten kunnen ongelijk gestemden dichter bij elkaar brengen. In haar onderzoek Scenes in de Copy Corner (2010) laat ontwikkelingspsycholoog Joke van der Zwaard zien dat het sociale weefsel van de veranderende wijken en steden veelal gebaat is bij laagdrempelige en neutrale ontmoetingsplekken. Ze deed onderzoek in een kopieerwinkel op de Nieuwe Binnenweg in Rotterdam. Het kopieerapparaat bleek naast zijn technische mogelijkheden ook als een sociale brug te fungeren tussen mensen van verschillende pluimage. Bij het kopieerapparaat, tijdens het wachten, horen mensen zijdelings verhalen van mensen en over mensen en worden buurtgenoten herkenbaar, vertrouwd en benaderbaar. Het gaat dan wederom niet om een langdurige ontmoeting, maar eerder een 'luchtige uitwisseling', een die door de andere aanwezigen kan worden gevolgd en soms weer andere opmerkingen uitlokt. Zo ontstaat er publieke vertrouwdheid.

'De omgeving is de mens zijn medemens', schreef Jules Deelder ooit. Wat bedoelde hij daar eigenlijk mee? Onze gebouwen, pleinen, onze straten? Een hond, of kopieerapparaat? In een samenleving waarin we steeds vaker in gescheiden werelden leven is deze alledaagse 'omgeving' in elk geval belangrijker dan ooit. En als je goed kijkt, zie je daar ook een kwispelende viervoeter in rond lopen. Eeuwenlang gefokt om goed met mensen te kunnen opschieten, nu degene die de mens weer leert om met zijn eigen soort om te gaan. Dat is op zijn minst een zwembad vol brokjes waard.

Beeld Ivo van der Bent
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.