Hollywood in de lucht: de vliegtuigmaatschappij Pan Am

Pan American World Airways (Pan Am) werd opgericht in 1927 en groeide uit tot het Hollywood in de lucht. In 1991 ging de maatschappij failliet, maar nog ieder jaar ontmoet het oud-cabinepersoneel elkaar op een plek in de wereld. Dit jaar in Amsterdam. Vier stewardessen over hun tijd bij Pan Am.

Voormalig stewardessen van Pan Am. Beeld Klaas Jan van der Weij / de Volkskrant

Op haar vlucht van Miami naar Amsterdam zat in de businessclass van Delta Airlines wijdbeens een dikbuikige Amerikaan, gekleed in een vlekkerig T-shirt, veel te krappe shorts en teenslippers. 'Tot overmaat van ramp had hij van die enorme Mickey Mouse-oren opgedaan. Echt géén gezicht', zegt oud-stewardess Holly Hilton.

Zelf werkte ze van 1970 tot 1991 voor Pan American World Airways oftewel Pan Am. In die tijd was intercontinentaal vliegen nog een prerogatief van de elite die zich daarvoor kleedde. Mannen droegen in het vliegtuig een kostuum met stropdas, vrouwen een mantelpak of jurk. Wie in een jumbojet van Pan Am stapte, ging gekleed zoals de passagiers op de Oriënt Express. Nu zien luchtreizigers eruit als bustoeristen.

Glamour en luxe

PanAm stond als geen andere vliegtuigmaatschappij voor glamour en luxe. 'Vliegen was in het begin van de jaren zestig even sexy als James Bond of John F. Kennedy', schreef Vanity Fair. Stewardess bij Pan Am was voor veel vrouwen de meest begeerde baan ter wereld. 'Je stond op gelijke hoogte met de filmster en het fotomodel', zegt een van de oud-stewardessen op het congres World Wings International Convention 2017 van voormalig Pan Am-cabinepersoneel, dat de afgelopen dagen in Amsterdam werd gehouden.

Pan Am ging in 1991 ten onder, maar 26 jaar later zijn alle congresbezoekers nog met trots vervuld ooit dat uniform te hebben gedragen, samen met de witte handschoenen, de hoeden en zelfs de valse wimpers die de luchtvaartmaatschappij de stewardessen aanried te dragen. De twintigers van toen zijn nu vrouwen van tussen de 55 en 80 jaar. Elk jaar ontmoeten ze elkaar ergens ter wereld. Vorig jaar in Bangkok, daarvoor in San Francisco, op de Bahama's of in een van de andere plaatsen waar PanAm een basis had.

Elisa Tingulstad Nore (69) Noors. Vloog van 1969 tot 1972 bij PanAm. 'Ik was in Noorwegen opgeleid als sportinstructeur. Maar toen ik stewardess kon worden, deed ik dat. Bij de SAS vloog je alleen tussen Oslo en Trondheim of Olso en Bergen. Bij PanAm mocht ik op de eerste vlucht naar Rio. In 1970 was ik op alle journaals op de wereld te zien toen ik op de eerste vlucht van een Boeing 747 tussen New York en Oslo deel uitmaakte van de crew.' Beeld Klaas Jan van der Weij / de Volkskrant

Hollywood in de lucht

Pan Am was in zijn bloeitijd het paradepaardje van de Verenigde Staten, maar raakte na de oliecrisis in de jaren zeventig in de financiële problemen. De aanslag op 1988 een Pan Am-toestel boven Lockerbie bleek de nekslag - Pan Am ging failliet. Maar de mystiek leeft voort in films, tv-series (PanAm uit 2012), souvenirs, boeken en het nogal altijd bestaande Pan Am-gebouw in Manhattan. En op congressen van World of Wings dus - met tweeënhalfduizend leden uit alle delen van de wereld.

Pan Am was Hollywood in de lucht - een stapje hoger dan Japan Airlines, KLM, SAS, Iberia of Swissair. Wie echt goed was, ging naar Pan Am. Daarmee reisden ook de beroemdheden, de film-, pop- en sportsterren, de toppolitici, koningen en zakentycoons. Op het congres komen de verhalen los: de een had de sultan van Oman aan boord, de ander gooide een glas wijn over de broek van John Lennon (hij lachte het weg), een derde dineerde in Tokio met voetbalidool Pelé, de vierde was enige tijd de scharrel van Bruce Springsteen ('I gotta go with Bruce again tonight.'). Weer een ander zat bijna een hele vlucht te praten met Sophia Loren, haar collega ontmoette scheepsmagnaat Aristoteles Onassis. 'Er waren geen privéjets in die tijd. Wie beroemd was, reisde met Pan Am', zegt Marijke van Bodengraven, tussen 1978 en 1985 stewardess bij Pan Am.

Tineke Smit (71) Nederlands. Vloog van 1968 tot 1987 voor PanAm. 'Vliegen voor Pan Am had echt standing. Je voelde je zo bevoorrecht. Je was een meisje van de wereld. Waar had ik anders geleerd hoe een fles Dom Perignon te openen.' Beeld Klaas Jan van der Weij / de Volkskrant

Eruditie was gewenst

De eisen waren hoog. Pan Am drilde zijn stewardessen op het opleidingscentrum in Miami bij wijze van spreken zoals de Special Forces nu de rekruten voor Afghanistan. Pan Am serveerde maaltijden van zeven gangen met dure wijnen. Stewardessen leerden hoe de chateaubriand zo fijn mogelijk te snijden, de beluga-kaviaar te serveren en cocktails te maken. Ze moesten als vroedvrouw een baby ter wereld kunnen brengen. Ze moesten eruitzien als een Miss World en lopen als een ballerina, als waren ze geisha's die de mannen moesten behagen - die maakten in de jaren zestig meer dan 80 procent van de passagiers uit op intercontinentale vluchten.'

Er waren geen smartphones, tablets en tientallen films om uit te kiezen. We moesten converseren met de passagiers. Eruditie was gewenst. Ik weet dat ik op een vlucht van New York naar Teheran de passagiers vertelde over de Iraanse revolutie. Daar wist niemand nog wat van', zegt Holly Hilton.

Hoge eisen

Aan het personeel werden eisen gesteld die nu als discriminerend zouden worden weggehoond. Er waren eisen omtrent lengte, leeftijd en haardracht. Lang haar was verboden. En voor elke vlucht moesten de stewardessen op de weegschaal staan. Wie een kilootje te zwaar was, mocht niet mee. Tot 1967 werd zelfs gecontroleerd op het dragen van korsetten om het figuur te flatteren.

Het personeel kreeg er wel iets voor terug. De mooiste uniformen ter wereld, ontworpen door beroemde couturiers als Evan Picone, en de mooiste hoedjes van de Italiaanse firma Borsalino. Het cabinepersoneel sliep in vijfsterrenhotels van Pan Ams eigen Intercontinental-keten. De Nederlandse Nina Driessen: 'Niet in hotels op vliegvelden, zoals nu, maar midden in de stad. Je maakte deel uit van de jetset.' Driessen herinnert zich hoe ze in Tokio met Pelé dineerde. 'Hij reisde alleen en had geen zin om in zijn eentje te eten, dus vroeg hij mij mee. In het restaurant heeft hij mij uitgelegd waarom Nederland de WK-finales verloor. Ik weet nog dat er allemaal Japanners op hem afstormden voor een handtekening. Hij bleef heel vriendelijk.' Nee, een onenightstand was er niet. Ook niet met Henry Kissinger, die altijd tegen haar zei: 'Nice to see you again.'

Holly Hilton (68) Amerikaans. Ze werkte van 1970 tot 1991 voor PanAm. 'Dineren met de jetset in Londen, skiën in Oostenrijk. Werken voor PanAm was de mooiste baan die een vrouw toen kon hebben. Ik heb daardoor de schroom van mij af kunnen gooien en ben de zelfverzekerde persoon geworden die ik nu ben.' Beeld Klaas Jan van der Weij / de Volkskrant

Voor de omgang met passagiers buiten het werk waren geen regels. Wel werden de stewardessen ontslagen als ze trouwden, in verwachting raakten of 32 jaar oud werden. Stewardessen moesten jong, vrijgezel, aantrekkelijk, slank en vrouw zijn.

Toch zagen veel meisjes de baan niet als onderdrukking maar als een bevrijding uit het bekrompen Nederlandse milieu, waar vrouwen in de jaren zestig hoogstens de status van huisvrouw konden bereiken.

Lipstickfeminisme

Tineke Smit uit Krommenie was het enige meisje in een gezin met vier broers. Ze mocht een opleiding tot verpleegster volgen. Toen ze stage liep in Engeland, zag ze een vacature voor stewardess bij Pan Am. Ze solliciteerde en werd gekozen uit 350 kandidaten. 'Het was geweldig. Ik wilde de wereld zien. Ik vloog naar Fiji en kon daar drie dagen op het strand liggen, snorkelen, een zeiltocht maken en 's avonds uitgaan.' Het lipstickfeminisme, zoals het werd genoemd, was onderdeel van de tweede feministische revolutie.

Alle stewardessen erkennen de broeierige sfeer die ontstond tussen de cockpit-crew (toen vrijwel uitsluitend iets oudere mannen) en de cabine-crew (bijna allemaal jonge mooie vrouwen). Een van de grappen uit die tijd: 'Coffee, tea or me?' - ook de titel van een publicatie uit 1967 waarin twee Pan Am-stewardessen een boekje opendeden over de seksuele escapades op de reizen over de wereld. De Noorse Elise Tingulstad Nore zegt dat ze zich nooit seksueel geïntimideerd heeft gevoeld. 'Ik heb als model ook wel gesolliciteerd in Hollywood. Daar sprak je met een castingdirecteur tussen vier muren. Bij Pan Am gebeurde de werving en selectie altijd door meerdere personen, meestal vrouwen. Natuurlijk ontstonden er relaties. Velen van ons zijn getrouwd met een piloot of zelfs met een mannelijke passagier. Maar er waren geen Harvey Weinsteins.'

Nina Driessen (58) Nederlands. Vloog van 1979 tot de opheffing in 1991 voor PanAm. 'Het was de luchtvaartmaatschappij waarvoor je wilde werken. Ik was zo trots op mijn uniform met het hoedje, en overal ter wereld stond het vliegtuig met de blue ball op de staart klaar voor ons.' Beeld Klaas Jan van der Weij / de Volkskrant

Geen van de vrouwen zou nu nog stewardess willen zijn tussen de passagiers in vrijetijdskleding op weg naar de zon of een stedentrip. Snel de magnetronmaaltijden serveren met een glimlach, maar geen tijd meer hebben voor een gesprek. Even heen en weer naar Nairobi zonder de mogelijk te hebben met de collega's twee dagen op safari te gaan. 's Avonds om zeven uur aankomen in New York, door naar het hotel op het vliegveld en de volgende ochtend weer terug naar Amsterdam. Singapore Airlines en Emirates, zegt Marijke van Bodengraven, benaderen nog iets van de luxe van die tijd. Maar vliegen zal nooit meer zo glamoureus worden als in de tijd van Pan Am.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden