Hof acht vervolging DDR-spionnen onjuist

'Een bemoedigend signaal, maar nog onduidelijk of daarmee definitief een einde is gekomen aan de Koude Oorlog', zegt Markus Wolf, voormalig chef van de Oostduitse spionagedienst....

Van onze correspondent

Willem Beusekamp

BONN

Van dinsdag vroeg tot 's avonds laat was Wolf plotseling weer de meest gezochte man van Duitsland. Telefonisch, aan de deur van zijn Berlijnse woning en midden op de Alexanderplatz reageerde hij op een spectaculair vonnis van het Constitutionele Hof.

Duitslands hoogste rechters in Karlsruhe hebben bepaald dat beroepsspionnen van de verdwenen DDR in het verenigde Duitsland niet langer mogen worden vervolgd. Een nog onbekend deel van de meer dan zesduizend procedures dient onmiddellijk te worden gestaakt. Eerdere vonnissen hebben hun rechtsgeldigheid verloren.

'Mischa' Wolf (72), in december '93 door het gerechtshof in Düsseldorf veroordeeld tot zes jaar wegens hoogverraad van de Westduitse Bondsrepubliek, weer een vrij man?

De ex-meesterspion weet het niet. Omdat hij eind '93 direct in hoger beroep ging en het gerechtshof het oordeel van Karlsruhe wilde afwachten, mocht Wolf voorlopig thuis blijven. Maar, zo verwijst hij naar het eerdere vonnis in Düsseldorf, hij werd tevens veroordeeld wegens omkoping, afpersing en documentenvervalsing. 'Verschillende leden van het Openbaar Ministerie hebben al aangekondigd dat zij met andere paragrafen uit het wetboek van strafrecht de jacht zullen vervolgen en de druk op de vervolgden zullen verhogen.'

Een van hen is procureur-generaal Kay Nehm. De hoogste aanklager van de Bondsrepubliek had het vonnis uit Karlsruhe nog niet tot in detail bestudeerd, maar wist gisteren reeds dat er nog steeds ruimte bestaat voor vervolging. Wolf: 'Ik ben er van overtuigd dat de officieren die tot nu toe vasthielden aan hun opvattingen inzake plicht, fatsoen en eer nu nog minder bereid zullen zijn te buigen voor deze pogingen tot afpersing.' Een niet mis te verstane oproep aan zijn voormalige ondergeschikten, van wie er nog honderden vrij rondlopen.

De gewezen chef van de Hauptverwaltung Aufklärung (HVA) van het Oostduitse ministerie voor Staatsveiligheid (MfS) toonde zich kort na de val van de Muur in november 1989 bereid zijn medewerkers op te roepen zich collectief bij de Westduitse autoriteiten te melden indien zij zouden worden vrijgesteld van vervolging. Zelfs de Westduitse concurrentie van de Bundesnachrichtendienst (BND) had er wel oren naar.

De onderhandelaars van het Duits-Duitse Eenheidsverdrag onder leiding van Wolfgang Schäuble (Bonn) en Günther Krause (Oost-Berlijn) wezen het van de hand, omdat Wolfs idee zou neerkomen op een amnestie voor de gehate Oostduitse inlichtingendienst. Wolf kwam er eind '93, direct na zijn veroordeling, op terug. 'Ze willen dat we hun schoenen kussen. Het resultaat kent u.'

Het resultaat was een bijna vijf jaar durende strijd over een wereldwijd uniek juridisch vraagstuk: wat te doen met de voormalige vijand als het betreffende land zichzelf opheft en (op 3 oktober 1990) opgaat in de verenigde Duitse Bondsrepubliek.

De rechtbank in Berlijn voorzag in 1991 onoverkomelijke problemen toen Wolfs opvolger als leider van de Oostduitse spionagedienst, Werner Grossmann, zich diende te verantwoorden voor hoogverraad. De Berlijnse rechters riepen de hulp in van het Constitutionele Hof en lieten Grossmann vooralsnog ongemoeid.

Elders in het land ging de vervolging van DDR-agenten echter onverminderd door met als hoogtepunt het proces tegen Wolf, symbool van de superieure Oostduitse inlichtingendienst en inspiratiebron voor John le Carré's The Spy who came in from the Cold, onder de titel Der Spion, der aus der Kälte kam ook in West-Duitsland een bestseller.

De zaak tegen Wolf werd behandeld in een afluistervrije ruimte van het gerechtshof in Düsseldorf, een plek die vele jaren eerder speciaal was ingericht voor het proces tegen Günter Guillaume, de mol die door Wolf in de directe omgeving van Willy Brandt was geplaatst. De activiteiten van de in april dit jaar overleden Guillaume leidde in 1974 tot de val van bondskanselier Brandt.

Of Guillaume, in het hypothetische geval dat hij pas na de Wende zou zijn ontmaskerd, volgens de nieuwe jurisprudentie op vrije voeten zou zijn gebleven, is gezien het complexe vonnis onduidelijk.

Spionage voor een vreemde mogendheid blijft, zoals overal, strafbaar. Gezien de bijzondere, historische ontwikkelingen in beide Duitslanden blijft volgens het Constitutionele Hof vrij van strafvervolging elke spion die vanaf DDR-territorium de Westduitse Bondsrepubliek bespioneerde. Uiterst coulant dienen alle spionnen te worden behandeld die als DDR-burger op Westduits grondgebied opereerden. Onverminderd strafbaar zijn Westduitse staatsburgers die in opdracht van de DDR spioneerden.

HVA-officier Guillaume ging echter in opdracht van Wolf naar West-Duitsland, de 'BRD', waar hij zich onmiddellijk als Oostduits 'vluchteling' liet 'einbürgern' - hij kreeg de (west)Duitse nationaliteit. Wolf zelf begaf zich ook regelmatig voor 'dienstreizen' naar de BRD, zodat hij strikt genomen nog steeds strafbaar is, omdat hij spioneerde op Westduits grondgebied.

Kern van het vonnis is het principe van evenredigheid tussen doel en middel. Vrij vertaald: wat de BRD mocht, mocht de soevereine DDR ook. Deze gedachte opperden de afgelopen jaren reeds tal van internationale juristen en andere waarnemers, die vanaf het begin de mening waren toegedaan dat er sprake was van Siegesjustiz;

Oostduitse spionnen veroordelen op basis van het (west)Duitse strafrecht en Westduitse spionnen een vrijgeleide geven, botst met het idee van gelijke behandeling.

Tot op het hoogste juridische niveau blijft dit principe omstreden, gezien het feit dat drie van de acht hoogste rechters zich niet kunnen vinden in het vonnis. Zij verwijzen naar de inhoud van het Eenheidsverdrag en de jurische complicaties die kunnen ontstaan als het vonnis algemeen wordt uitgelegd als amnestie voor in de DDR begane misdaden.

Dit laatste lijkt vooral een politiek/moreel probleem, gezien de reacties. Opmerkelijk genoeg kwamen de felste uit de vijf nieuwe deelstaten, de ex-DDR. 'Ik krijg er buikpijn van', verklaarde Karl-Heinz Kunkel, oppositieleider in het parlement van de deelstaat Saksen. Kunkel (SPD) was dinsdag toevallig in Bonn en gaf te kennen dat het vonnis - uitgerekend op 23 mei, de dag waarop 46 jaar geleden de Duitse grondwet werd uitgeroepen - een hoop onrust in oost-Duitsland zal veroorzaken.

Kunkel: 'Als mens en voormalig DDR-burger sta ik paf. Ik stel vast dat men de groten laat lopen en de kleinen ophangt. Wat moet een Oostduitse leraar denken, die zijn baan is kwijtgeraakt en strafkortingen heeft op zijn uitkering, alleen omdat hij als zo velen geen verzetsheld is geweest. Of de veroordeelde grenssoldaten, of de sociaal-democraten die in Bautzen door de communisten gevangen zijn gezet en nog steeds vechten om een schadeloosstelling.'

Markus Wolf meent dat alle Duitsers die voor de DDR hebben gespioneerd van strafvervolging moeten worden vrijgesteld. 'Pas dan is de Koude Oorlog beëindigd en de rechtsgelijkheid voor alle Duitsers hersteld.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden