Hoezo heeft de NAVO gewonnen?

Voor een definitieve winst- en verliesrekening van de oorlog om Kosovo is het nog te vroeg, maar Rob de Wijk constateert al wel dat de overeengekomen regeling tussen de NAVO en Joegoslavië een compromis is....

DAAGS na het beëindigen van operatie Allied Force trok de beroemde Britse krijgshistoricus John Keegan het boetekleed aan. Hij kwam terug op zijn stelling dat een oorlog niet slechts met de luchtmacht te winnen is.

Nu de eerste euforie over de goede afloop van de NAVO-operatie voorbij is, wordt duidelijk dat de beëindiging van de oorlog eerder het resultaat is van een patstelling en de bereidheid van partijen water bij de wijn te doen, dan van een klinkende zege van de NAVO.

De NAVO gedraagt zich wel als overwinnaar en deze houding lijkt een belangrijke reden voor de Russen te zijn om als eerste op te rukken naar het vliegveld van Pristina.

Het einde van operatie Allied Force werd ingeluid met de 'algemene uitgangspunten' voor een vredesregeling van de G-8 van 6 mei. In de Petersberg bij Bonn kwamen de ministers van Buitenlandse Zaken een aantal principes overeen die het de Russen mogelijk moest maken Milosevic tot vrede te bewegen. Het was een stuk vol compromissen.

Aanvaarding bood alle partijen de mogelijkheid met opgeheven hoofd het strijdperk te verlaten. Milosevic zou in wezen beter uit zijn dan met 'Rambouillet': Kosovo zou onderdeel van Joegoslavië blijven, er was niet langer sprake van een referendum over de toekomstige status van de provincie en er zou een belangrijke rol voor de VN zijn ingeruimd.

De VN zou een sleutelrol moeten spelen bij het instellen van een interimbestuur en het opzetten van een vredesmacht. Over een NAVO-vredesmacht, die door Milosevic als bezettingsmacht werd gezien, werd niet gerept. Dat was de prijs die het Westen moest betalen voor de Russische aanvaarding van de vredesregeling. Bovendien werd een 'allesomvattende benadering' ten aanzien van de economische ontwikkeling van de regio in het vooruitzicht gesteld. Ook daarvan leek Servië een graantje te kunnen meepikken.

Deze uitgangspunten vormden de basis voor een nieuw document waarover door Tsjernomirdin, Ahtisaari en Talbot werd onderhandeld. De onderhandelingen verliepen moeizaam, onder meer omdat de Rus ruimschoots rekening hield met de visie van Milosevic. Na weken praten kwam wederom een compromis en geen dictaat uit de bus. En het was dan ook geen wonder dat de Joegoslavische president op 2 juni met het voorstel akkoord ging.

De belangrijkste toevoeging ten opzichte van de G-8 tekst was dat er een vredesmacht 'onder VN-auspiciën' met een 'unified command' en een 'substantiële' NAVO deelname zou moeten komen. Het ging dus nog steeds niet over een NAVO-vredesmacht. En dat wilden de Russen en Serviërs. Voorts zou na terugtrekking van het Joegoslavische leger en de ontplooiing van de vredesmacht een nader te bepalen aantal Joegoslavische troepen weer mogen terugkeren.

Het G-8 document en de regeling waarmee Milosevic akkoord ging, lijken sterk op compromissen die het resultaat zijn van een patstelling. Milosevic zou immers niet kunnen winnen van de NAVO, zeker als landstrijdkrachten zouden worden ingezet. De NAVO begon haarscheurtjes te vertonen en met name Duitsland en Italië, de landen waar de meeste oppositie tegen de operatie Allied Force bestond, waren de krachten achter het compromis van de G-8. Bovendien had geen enkele NAVO-leider trek in een risicovolle grondoperatie tegen de Serviërs in Kosovo. Kortom, aan beide zijden werd naarstig naar een oplossing voor een uitzichtloze situatie gezocht.

Zonder overwinnaar te zijn, ging de NAVO zich als zodanig gedragen. Dat bleek toen de volgende fase aanbrak met de onderhandelingen over een Militair Technisch Akkoord inzake de terugtrekking van de Servische eenheden en de aanvaarding van VN-resolutie 1244 op 10 juni.

In de NAVO-landen werd de terechte opluchting over een mogelijk einde aan de oorlog omgezet in triomfalisme en een overwinningsstemming, waarbij werd vergeten hoe het G-8 voorstel tot stand kwam en Milosevic met de uitgangspunten ervan akkoord was gegaan. Ten eerste werd het Militair Technische Akkoord gepresenteerd als een dictaat waarover niet onderhandeld zou kunnen worden. Ten tweede bleek KFOR een NAVO-operatie te worden. Er zouden zones komen, geleid door NAVO-landen - voor de Russen was geen plaats - en generaal Jackson zou zijn hoofdkwartier van het Rapid Reaction Corps van Allied Command Europe van de NAVO op het vliegveld van Pristina vestigen. Ten derde maakten de VS duidelijk dat Servië niet kon rekenen op steun bij de wederopbouw zolang Milosevic aan het roer zou staan.

Het is dus geen wonder dat de Servische generaals voortdurend overleg moesten plegen met hun baas in Belgrado waardoor de ondertekening van het militaire akkoord keer op keer werd vertraagd en dat de Russen juist naar het vliegveld van Pristina oprukten, want dat zou de NAVO verhinderen daar een hoofdkwartier op te richten.

In de ogen van de Russen is de NAVO bezig met het plegen van contractbreuk en is de handelwijze van de alliantie niet in lijn met de realiteit waaronder de vredesregeling tot stand kwam. In de ogen van de Russen is de NAVO geen winnaar, maar is zij slechts akkoord gegaan met een vredesregeling die mede door de Russen tot stand is gekomen.

Het is nu nog te vroeg om een definitieve verlies- en winstrekening op te stellen. Voorlopig vormde deze oorlog slechts een fase in een crisis die sinds 1989 duurt en waarvan het einde niet in zicht is. Desondanks is de kans groot dat Keegan te vroeg het boetekleed heeft aangetrokken.

Milosevic heeft op 2 juni ingestemd met uitgangspunten waarover door de Russen met de NAVO is onderhandeld. Zijn leger kreeg harde klappen, maar is nog grotendeels intact. De terugtocht die op de tv te zien was, had niets weg van een chaotische vlucht van een leger dat juist verpletterend was verslagen.

Militaire overwinningen leiden tot capitulatie van de tegenstander die zich vervolgens willoos moet schikken naar de eisen van de overwinnaar. Het leger van de tegenstander is verslagen en slaat meestal, met achterlating van materieel, op de vlucht. Dit was niet het geval.

Patstellingen leiden doorgaans tot een weinig stabiele vrede. Dat doet vermoeden dat de NAVO nog met vele onaangename verrassingen kan worden geconfronteerd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden