Hoezo einde van de Koude Oorlog?

Er gaat een enorme aantrekkingskracht uit van ronkende jaartallen en ronde getallen. Die zijn aanleiding voor een almaar groeiende 'kalenderjournalistiek' in de media en voor permanente 'jubileumgeschiedenis' door historici. De honderdste sterfdag van Mozart. Het vijftigjarig bestaan van het Nederlandse profvoetbal. 100 jaar kievitseieren zoeken in Nederland. En vanwege 1914/2014 zelfs een heel jaar herbeleving van de Eerste Wereldoorlog.

Daar is op zich allemaal niks mis mee, al gaat het vaak om tamelijk gratuite terugblikken. In het ergste geval dreigt het permanent jubileren van de geschiedenis een wegkijken van de eigen tijd te worden. Historische folklore. Historisch escapisme. Of gedachteloze kopijvulling. Vooral als er geen kritische verbinding wordt gezocht met hedendaagse brandende kwesties.

Niemand minder dan Friedrich Nietzsche, filosoof met de hamer maar zonder sikkel, heeft hier ooit voor gewaarschuwd in zijn Over nut en nadeel van geschiedenis voor het leven. Pas op dat de koestering van de geschiedenis niet het echte leven wegdrukt, zo maande hij. Pas op dat al te veel historisch besef de levenslust en weerbaarheid van dit moment niet ondermijnt en verzwakt. Dat is goed gesproken. En wat mij betreft helemaal raak waar het gaat om de laatste grote herdenkingsshow, de viering van 25 jaar Val van de Muur.

Want was het niet van een gruwelijke ironie dat in Berlijn jubelend en feestend het einde van de Koude Oorlog werd gevierd, terwijl er een nieuwe Koude Oorlog op uitbreken staat? Het had niet veel gescheeld of Poetins gevechtsvliegtuigen waren brutaal over het bejaarden-rockconcert van Udo Lindenberg bij de Brandenburger Tor heen gevlogen. In elk geval zal de alom verwachte aanstaande winteroorlog in Oost-Oekraïne de verhoudingen tussen Poetin en het Westen weer onder hoogspanning zetten. Hoezo einde van de Koude Oorlog?

Geen misverstand. De herdenking van '25 Jahre Mauerfall' was emotioneel indrukwekkend. Prachtig hoe ze de Muur weer tot leven hadden gebracht met een 'Lichtgrenze' van ballonnen. De uitbundige herdenkingssfeer ademde het Succesverhaal Duitsland van dit moment. Dat land zit goed in zijn vel. Met hip and happening Berlijn, en zelfs met een oude DDR die goed aan het aanhaken is: Leipzig is 'Hypezig'.

Maar hoe totaal anders is dat met het land waar de Oost-Duitsers met hun Trabanten het eerst een gat in het IJzeren Gordijn wisten te forceren: Hongarije. Daar moet men na 25 jaar een enorme democratische terugval constateren. Hongarije is onder 'sterke man' Victor Orbán een autocratische staat geworden. Een land dat zijn rug naar het Europese samenlevingsmodel keert, en inspiratie zoekt bij het autoritair-protectionistische Poetinisme.

Helaas is dat niet heel veel anders in Bulgarije en Roemenië. Ook daar ontwikkelen zich fake-democratieën, waar een corrupte kliek van politici, zakenlui en georganiseerde misdaad de scepter zwaait ten koste van rechtsstaat en persvrijheid. Met uitzondering van Polen en een enkele Baltische staat, is er na 25 jaar Opengeschoven IJzeren Gordijn een situatie ontstaan dat de democratische fluwelen revoluties overgedaan moeten worden!

De meest verguisde begrippen in Oost-Europa zijn 'democratie' en 'kapitalisme', zo laat onderzoek zien. Er is achter het voormalige IJzeren Gordijn sprake van een enorme transitie-kater. Desillusie met het nieuwe systeem, ressentiment en politiek van de nostalgie: dat is een levensgevaarlijke cocktail voor autoritaire en xenofobe rancunepolitiek. Daar had bij dat jubelfeestje in Berlijn allemaal wel iets kritischer bij mogen worden stilgestaan.

En wat voor extatisch wereldhistorisch moment de Val van de Muur ook was, ook voor West-Europa heeft het complexe gevolgen gehad. Geen euro en geen eurocrisis zonder Duitse hereniging. Om maar wat te noemen. Maar het gaat verder dan dat. De Duitse eenwording heeft de Europese Unie uit zijn verband gerukt. Als hegemoniaal economisch powerhouse heeft Duitsland Frankrijk in een minderwaardigheidscrisis gestort en Engeland per ongeluk naar de Europese nooduitgang gedreven. Hoe euforisch wil je het hebben bij 25 jaar Mauerfall?

Nietzsche had gelijk. Herdenken van de geschiedenis is riskant als je dat doet met de rug naar de eigen tijd. Ik hoorde laatst een Hongaarse intellectueel tegen een West-Europees publiek zeggen: 'Koester uw democratie nog zolang u die heeft. Want Orbán is ook bij jullie dichterbij dan u voor mogelijk houdt.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.