ANALYSEWelstandsregels

Hoeveel vrijheid hebben huizenbezitters ondanks de Nederlandse regelzucht?

Het gewraakte groene huis aan de Pluto in Den Helder. Beeld Hollandse Hoogte / Ramon van Flymen

De Raad van State oordeelde woensdag dat een bewoner in Den Helder haar huis moet overschilderen. Niet de kleur, maar het contrast is het probleem. Waar eindigt de vrijheid van huizenbezitters en begint politieke invloed over exterieure keuzes?

Architectuur is een kwestie van smaak en dus altijd aan discussie onderhevig: het is hoe planoloog Niels Spierings woensdag de uitspraak van de Raad van State om een felgroen huis in Den Helder te laten overschilderen in neutralere tint, typeert. 

Maar leg die stelling voor aan tien leden van welstandscommissies, en het blijft stil. Niemand durft zijn vingers te branden aan het oordeel dat de Raad van State velde over wat een bewoner in Nederland wel en niet met zijn eigen huis mag doen. 

De in de ogen van de gemeente en rechter te felle kleur ‘is Nederland op zijn smalst’, vindt Spierings. ‘De welstandsregels zijn misschien correct geïnterpreteerd door gemeente en rechter, maar we mogen toch wel wat meer vrijheid aan de voorkant creëren?’

‘Ik ben verdrietig over het onrecht dat me is aangedaan', reageert Ineke van Amersfoort, bewoonster van het huis, zelf. 

Toen Van Amersfoort in 2017 haar woning groengeel verfde, kreeg ze klachten van buurtbewoners.  Die stapten naar het gemeentebestuur.  Het vraagstuk kwam uiteindelijk bij de welstandscommissie, bestaande uit drie architecten, terecht. Zij oordeelden dat de ‘intensiteit van het groen te hard was’, waarna de gemeente Van Amersfoort verzocht de gevel een meer neutrale kleur te geven. 

Bonte kleuren

Van Amersfoort weigerde en vocht de zaak aan tot aan de hoogste bestuursrechter van Nederland. Ook die gaf de gemeente gelijk en zo eindigde haar juridische strijd tegen de in haar ogen ‘willekeur van deze commissie’.  Ze houdt nu eenmaal van bonte kleuren: in de bijna 45 jaar dat ze in Den Helder woont, heeft ze haar woning eerder cyclaamroze geschilderd. ‘De buurman zei dat als de zon op mijn gevel brandde, hij geen televisie meer kon kijken door de groene weerkaatsing. Vervelend ja, maar hij kan ook zijn rolgordijn sluiten.’

De gemeente Den Helder zegt ‘burgers absoluut niet te willen dwarsbomen’. ‘Maar op verzoek van andere burgers zijn we aan het werk gezet. Wij hadden ook de voorkeur om eruit te komen met mevrouw, maar zij wilde vasthouden aan groen. Een kleur is geen probleem, dat hebben andere huizen in de buurt ook. Maar de hardheid van deze tint is gewoon te hard en fel voor deze specifieke buurt’, reageert een gemeentewoordvoerder.

In het buitenland heerst minder exterieure regelzucht, verzucht Spierings. ‘Kijk naar Ierland en Engeland, daar staan zoveel gekleurde huizen. Daar is niks mis mee, als de stedenbouwkundige kaders maar goed zijn. In Nederland hebben we een dwangneurose om alles tot in detail te willen regelen.’ 

Welstandsregels

De uiterlijke vrijheid die huizenbezitters kunnen loslaten op hun gevel is in veel wijken gelimiteerd door de welstandsregels. In de ene buurt zijn die regels strikter dan in de andere. Een knalroze raamkozijn in een beschermd stadsgebied zal minder snel worden getolereerd dan een antraciete pui op een industrieterrein. Bij monumentale panden is minder mogelijk dan bij nieuwbouwhuizen. Een vergunning is pas nodig als de bouwconstructie wordt aangepast.

Een andere kleur is vaak geen probleem. Pas als deze zo fel of contrasterend is dat omwonenden aanstoot nemen en klagen bij de gemeente, komt de welstandscommissie om de hoek kijken. Deze bestaat uit architecten en stedenbouwkundigen en in sommige gemeenten ook uit burgers. De welstandscommissie toetst of wijken en buurten voldoen aan de opgestelde exterieure standaarden. 

‘Jaren geleden is geprobeerd om welstandsnota’s objectiever te maken door criteria te stellen voor kapvorm, kleurgebruik en meer aardse tinten’, zegt planoloog Spierings. ‘Vrijwel elke nota bevat een excessenregeling om extravagante voorbeelden te ondervangen, zoals felle of contrasterende kleuren. Op grond daarvan is deze mevrouw in Den Helder aangeschreven. Hoe je het ook wendt of keert: het blijft een arbitraire keuze.’ 

Volgens Spierings zijn Nederlandse gemeenten de afgelopen wel losser geworden. Al schat hij in dat voor 95 procent van de Nederlandse wijken welstandsregels gelden, maar toetsing achteraf is vaak alleen aan de orde als buurtbewoners beginnen te morrelen. ‘Jaren geleden besloot de gemeente Boekel om hun hele gebied welstandsvrij te verklaren. Verschillende gemeenten volgden dat voorbeeld. Dat betekent dus dat je achteraf niet meer kunt toetsen en dat kan gemeenten in een lastige spagaat brengen.’ 

In Boekel wilde een ondernemer zijn woning splitsen, maar hij kreeg geen toestemming van de gemeente. Daarna heeft hij uit rancune een neerbuigende tekst jegens het bestuur op zijn gevel geschilderd. Daar kon de gemeente niks meer tegen doen.

Niet alleen de buurt of wijk waar iemand woont bepaalt hoe ingrijpend exterieure aanpassingen kunnen zijn, ook de politieke kleur van de lokale gemeente speelt een rol. ‘Een liberaler gemeentebestuur zal meer keuzevrijheid aan haar bewoners beloven dan een socialistisch college’, vermoedt Spierings. 

In Den Helder heeft Ineke van Amersfoort in elk geval ondervonden dat regels in beton gegoten kunnen zijn. Haar rest weinig anders dan de kwast ter hand te nemen. Of toch niet? ‘Misschien stap ik wel naar het Europese Hof van Justitie.’

Op bezoek
Verslaggeefster Marjon Bolwijn bezocht Ineke van Amersfoort in haar appelgroene huis. De bewoonster heeft moeite met de ophef over haar buitenmuren. ‘Waar maken mensen zich toch druk om.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden