Hoeveel veiligheid hebben we nodig?

Grootschalige asbestsanering is peperduur en levert niet veel gezondheidswinst op, vinden de schrijvers van het pamflet Laten we eindelijk normaal doen over asbest. Drie redenen waarom het verstand het onderspit kan delven bij gezondheidsrisico's.

Mannen in witte pakken doorzoeken de binnenstad van Roermond nadat bij een brand op 16 december 2014 asbest is vrijgekomen. Op last van de burgemeester is de binnenstad afgesloten. Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Bestuurders willen daadkracht tonen

Loeiende sirenes in de verte, cameraploegen voor de deur: wat is het plan, burgemeester? Zo gaat het vaak bij incidenten. Zo ook in Roermond, 16 december 2014. Na een brand in de jachthaven daalt een neerslag van asbest neer over de binnenstad. Burgemeester Peter Cammaert besluit de binnenstad af te sluiten en schoon te maken. Drie dagen blijven winkels gesloten en ligt het treinverkeer stil. Tegen 1Limburg verklaart Cammaert dat de maatregelen nodig zijn 'voor de zekerheid, voor de volledigheid'.

Ira Helsloot, hoogleraar Besturen van Veiligheid aan de Radboud Universiteit en medewerker van het onderzoeksinstituut Crisislab, ziet deze reflex vaak bij bestuurders. 'De leider wil uitstralen: veiligheid boven alles, maakt niet uit wat het kost. '

De burgemeester van Alkmaar pakte het in januari 2014 anders aan. Op een industrieterrein breekt brand uit, asbest verspreidt zich over een gebied met winkels en woningen. Een dag na de brand organiseert burgemeester Bruinooge met gezondheidsexperts een bijeenkomst voor omwonenden en ondernemers in het getroffen gebied. Die krijgen te horen wat de risico's zijn en mogen dan zelf kiezen of ze tijdelijk elders willen verblijven of dat ze weer naar huis willen. 'Alle bewoners gingen huiswaarts, en terecht want er was weinig gevaar', zegt Helsloot. 'Mensen die ziek worden van asbest hebben jarenlang dag in dag uit met die stoffen gewerkt. Een paar dagen licht verhoogde concentraties door een brand in de buurt is een totaal ander verhaal.'

Waarschuwingssymbolen bij een afzetting bij de twee loodsen in de Roermondse haven. Beeld anp

Niemand overziet het geheel

Met welke maatregel behaal je de grootste gezondheidswinst tegen de laagste kosten? In een klassieke studie in het wetenschappelijk tijdschrift Risk Analysis zetten Amerikaanse onderzoekers liefst 500 van die maatregelen op een rij, van het verhogen van de rugleuning van stoelen in schoolbussen tot het invoeren van een jaarlijkse mammografie voor vrouwen tussen de 55 en 64 jaar oud. Het levert een rationele ranglijst op van slimme veiligheidsmaatregelen. Maar in de politieke praktijk haalt zo'n lijst weinig uit. Wie infrastructuur en milieu als portefeuille heeft, zal zich niet afvragen 'kan ik dit budget misschien beter besteden aan het invoeren van gratis fruit op scholen?'

Hetzelfde geldt voor de experts die bestuurders raadplegen. Een hoogleraar verkeersveiligheid let niet op gezondheidsschade door overgewicht, een hoogleraar toxicologie geeft geen advies om kruispunten veiliger te maken. Helsloot: 'Bestuurders en experts bekijken de wereld altijd vanuit hun eigen koker. Daarbinnen kan een veiligheidsmaatregel zinnig lijken, terwijl die - als je het geheel overziet - juist belachelijk duur is.'

De Nijmeegse hoogleraar Besturen van Veiligheid heeft overigens zélf ook belangen. Op het door Helsloot ondertekende pamflet Laten we eindelijk normaal doen over asbest staat ook de naam van een bestuurder van Talis. Deze woningcorporatie betaalde een onderzoek naar de omgang met asbest dat werd uitgevoerd door het Nijmeegse Crisislab, waar Helsloot medewerker is. Helsloot: 'Daarin ben ik transparant, het staat keurig vermeld op het onderzoeksrapport. En als wetenschapper spreek ik met opdrachtgevers af dat ik mijn conclusies altijd publiceer, ook als die de opdrachtgever tegen de haren in strijken.'

Schotschrift tegen 'asbesthysterie'

De vondst van asbest leidt vaak tot emotionele reacties, onnodige ontruimingen en grootschalige schoonmaakoperaties. Dit terwijl de gezondheidsrisico's meestal minimaal zijn. Lees hier het nieuwsbericht.

Andermans geld laat zich makkelijk uitgeven

Hoe gevaarlijk is het om vlakbij een hoogspanningsmast te wonen? Hoewel wetenschappers geen duidelijk antwoord kunnen geven op die vraag, gaat de overheid vanaf komend jaar toch 135 kilometer aan hoogspanningskabels onder de grond leggen. Bovendien worden sommige bewoners onder de masten uitgekocht. Helsloot: 'Dit kost 1,7 miljard euro terwijl de gezondheidswinst op z'n best marginaal is. Jaarlijks krijgen ongeveer 110 kinderen in Nederland leukemie, door deze maatregel worden dat er mógelijk 109,5.'

Hoewel er meer redenen te bedenken zijn om kabels onder de grond te plaatsen - zoals een fraai landschap - was het gezondheidsargument volgens Helsloot leidend. Wat volgens Helsloot een dubieuze rol speelde: de Rijksoverheid kon de rekening voor de maatregelen grotendeels doorschuiven naar anderen. 'Gemeenten draaien voor de kosten op, en consumenten die elektriciteit afnemen. Zo gaat het bijna altijd bij veiligheidsmaatregelen: de instantie die de maatregel invoert, is niet degene die ook voor de kosten opdraait. Andermans geld laat zich makkelijk uitgeven.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.