Hoeveel stroom wekt u al op?

Wie wil kan met een handjevol medestanders zijn eigen duurzame energie opwekken. Meer en meer burgers doen dat. Waarom geen eigen windturbine langs de A1?

Op de Fablohal aan de rand van Haarlem liggen 1.347 zonnepanelen. Die wekken elektriciteit op voor 220 huishoudens. Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant
Op de Fablohal aan de rand van Haarlem liggen 1.347 zonnepanelen. Die wekken elektriciteit op voor 220 huishoudens.Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

Het aantal lokale initiatieven om zelf duurzame energie op te wekken, neemt snel toe. Dankzij een professionelere aanpak, lokaal draagvlak en zakelijke samenwerkingsverbanden slagen burgercollectieven steeds vaker in hun ultieme doel: eigen windturbines of een zonnepark.

Dit jaar zijn 54 lokale zonnecentrales gebouwd, ten opzichte van 26 in 2014. In totaal is er nu 6 megawatt piekvermogen zonne-energie (stroom voor zo'n 1.800 huishoudens) en 83 megawatt windenergie (voor 55 duizend huishoudens) in coöperatief beheer. Voor komend jaar wordt respectievelijk een vervijfvoudiging en een verdriedubbeling verwacht.

Nauwkeurig

Dit blijkt uit de Lokale Energie Monitor die vandaag verschijnt. Het is voor het eerst dat er een nauwkeurige inventarisatie is gemaakt van de aard en omvang van lokale energie-initiatieven. De rapportage is een initiatief van HIER Opgewekt, een samenwerkingsverband van HIER klimaatbureau en brancheorganisatie ODE Decentraal.

De eerste energiecollectieven stammen uit de jaren tachtig, maar sinds 2005 neemt hun aantal gestaag toe. Inmiddels zijn er 212 officiële lokale energiecoöperaties, waarvan driekwart is opgericht na 1 januari 2013. Samen hebben ze zo'n 40 duizend leden, variërend per coöperatie van tientallen deelenemers tot enkele duizenden. Daarnaast zijn er honderden informele burgerinitiatieven in buurten en wijken.

Coöperaties beginnen doorgaans met laagdrempelige acties, zoals collectieve inkoop van zonnepanelen, voorlichting over energiebesparing en 'tochtstripweekends'. Nu slagen ze er in toenemende mate in substantiële opwekprojecten te realiseren. Via een (eigen) energieleverancier kunnen leden de stroom afnemen.

null Beeld Bron: Lokale Energie Monitor / Hier Opgewekt
Beeld Bron: Lokale Energie Monitor / Hier Opgewekt

Groene golf

De nieuwe golf groene initiatieven begint vruchten af te werpen, zegt voorzitter Siward Zomer van ODE Decentraal. 'Drie jaar geleden had iedereen wilde ideeën, maar zat er nog geen stekker in het stopcontact. Nu staan we aan het begin van exponentiële groei.' Voor 2016 is 25,8 megawatt zonnestroom en 150 megawatt windenergie in aanbouw. Projecten worden steeds groter. Zo komt op Ameland een zonnepark met 23 duizend panelen (6 megawatt). Tussen Goeree Overflakkee en Tholen zijn vergevorderde plannen voor een coöperatief windpark van 35 turbines (106 megawatt).

'Dit is een duidelijk signaal dat veel mensen ontevreden zijn over de inspanningen van de overheid en energiebedrijven om de transitie naar een duurzame energievoorziening te bespoedigen', zegt André Faaij, universiteitshoogleraar energiesysteemanalyse in Groningen en wetenschappelijk directeur van de Energy Academy Europe. 'Burgers zeggen: het gaat te langzaam, we doen het wel zelf.'

Betrokkenen worden volgens directeur Sible Schöne van HIER Klimaatbureau gedreven door verschillende motieven. Zo willen ze onafhankelijk worden van grote energiebedrijven, vinden ze het 'gewoon leuk' samen iets te realiseren of trachten ze de lokale economie te stimuleren. 'Een beter klimaat is soms pas argument twee, drie of vier.' Veel projecten komen tot stand middels crowdfunding. Zo zijn dit jaar 53 zonneprojecten gefinancierd op daken van scholen, sporthallen, brandweerkazernes, zorginstellingen en gemeentehuizen, meldt marktleider zonnepanelendelen.nl. Voor het grootste project, de ZonneWIJde in Breda (7.000 panelen), brachten ruim 700 particulieren 884 duizend euro bijeen.

Faaij observeert een toenemende afkeer van gevestigde energiebedrijven, die door schaalvergroting steeds anoniemer zijn geworden. En waar grote, van bovenaf geplande windparken op weerstand stuiten, weten lokale initiatieven mensen juist te enthousiasmeren. Dat plannen tot concrete resultaten leiden, zegt volgens Faaij bovendien iets over de motivatie. 'Dit zijn ingewikkelde projecten die heel veel tijd, draagvlak en expertise vergen.'

Door vrijwilligers aangejaagde lokale collectieven opereren steeds professioneler, meent Schöne. Het burgerinitiatief voor een nieuw windpark bij Nijmegen vergt een investering van 10 miljoen euro. 'Dat is geen hobbywerk meer. Je moet over een lange adem en een goede organisatie beschikken.'

undefined

Bron: Lokale Energie Monitor / Hier Opgewekt

Volgens Siward Zomer is de lokale energiebeweging 'realistischer en pragmatischer' geworden. Steeds vaker sluiten burgercollectieven de handen ineen met projectontwikkelaars, energiebedrijven en overheden. Hoewel de lokale opwekprojecten toenemen in aantal en schaal is hun bijdrage aan de energievoorziening vooralsnog beperkt. Zo leveren de coöperatieve zonneprojecten nog geen procent van de in Nederland opgewekte zonne-energie. Bij wind-op-land gaat het om zo'n 3 procent. Een fractie, erkent Schöne. 'Maar in Duitsland en Denemarken is het ook klein begonnen.'

In Nederland is 5,6 procent van de opgewekte energie 'schoon'. Tegenover negentig collectieve zonneparken staan zo'n 280 duizend particulieren met zonnepanelen op eigen dak. Coöperatieve projecten blijven in omvang ook achter bij commerciële, zoals 's lands grootste geplande zonnepark bij Delfzijl (120 duizend panelen) of windpark Noordoospolder (86 turbines). 'De energietransitie zal zeker niet helemaal van onderop komen', aldus Faaij. Maar conventionele energiebedrijven moeten zichzelf opnieuw uitvinden. 'Zij zien klanten weglopen.'

(Tekst gaat verder onder de kaart)

Zonnecentrale Fablohal in Haarlem

Multifunctioneel was de Fablohal aan de rand van Haarlem al. In de zomer liggen er bloembollen opgeslagen, 's winters wordt er getennist op groen tapijt. En nu liggen er 1.347 zonnepanelen op het dak. Sinds augustus wekt de zonnecentrale elektriciteit op voor 220 huishoudens uit het nabijgelegen Ramplaankwartier.

Een stichting Duurzame Energie Ramplaan bestond al jaren. Die organiseert nog steeds kenniscafés, bijvoorbeeld over spouwmuurisolatie. Speciaal voor de zonnecentrale werd in 2014 een nieuwe coöperatie in het leven geroepen. Communicatieadviseur en coöperatiebestuurslid Art den Boer (44) kwam op een braderie in contact met de initiatiefnemers. 'Zeer bevlogen mensen met lelijke flyers. Ik dacht: die kunnen wel wat ondersteuning gebruiken.' Inspirerende initiators zijn niet altijd de beste uitvoerders, zegt hij.

Ook Jeroen Vijverberg (43), in het dagelijks leven manager bij een softwarebedrijf, meldde zich aan. 'Het is zo logisch: het dak ligt er, de buurt is enthousiast, waarom zou je het dan niet doen? Al moet je niet de illusie hebben dat je met 1.347 zonnepanelen de wereld gaat redden.'

Het dak was gevonden. Maar de relatie met de haleigenaren bleek toch niet zo goed als gedacht. Dat werd in een goed gesprek gladgestreken.

Hoewel zonnepanelen op eigen dak financieel aantrekkelijker zijn, heeft niet iedereen daar ruimte voor of zin in. De 220 cooperatieleden betalen 325 euro per zonnestroomdeel à 225 kilowattuur. Vijverberg: 'Als er niet genoeg animo was geweest, waren we gewoon gestopt.' Voor het gebruik van het dak hoeft de coöperatie niet te betalen.

Anderhalf jaar en zo'n 70 vergaderingen later liggen de panelen er. 'Wij hebben het van begin af aan vrij zakelijk aangepakt', zegt Den Boer. De zonnecentrale in Haarlem is het grootste project in Nederland dat gebruik maakt van de 'postcoderoosregeling'. Via deze fiscale deal krijgen deelnemers belastingkorting op collectief opgewekte lokale hernieuwbare energie. De meeste leden is het niet om het rendement te doen, zegt Vijverberg: het duurt zo'n negen jaar voor ze hun investering hebben terugverdiend.

En het bestuur? Dat hoeft nu alleen de administratie bij te houden. Monitoring en onderhoud laat de coöperatie aan een professioneel installatiebedrijf over. Zelf energie opwekken is leuk, zegt Vijverberg. 'Maar je moet zo min mogelijk zelf willen doen.'

Vrijwilligers op het dak van de Fablo Tennishal in Haarlem waar zonnepanelen zijn geplaatst. Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant
Vrijwilligers op het dak van de Fablo Tennishal in Haarlem waar zonnepanelen zijn geplaatst.Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

Windpark Kloosterlanden in Deventer

Deventer heeft sinds kort een nieuw gezicht. Twee windturbines met een ashoogte van 85 meter markeren de zuidelijke entree langs snelweg A1. Sinds 29 september leveren ze groene stroom voor zo'n 2.700 huishoudens.

De molens zijn voor een kwart eigendom van de coöperatie Deventer Energie. Die werd opgericht in 2012, zegt gepensioneerd bioloog Jan de Vries (66). 'De energietransitie weg van fossiel is een enorme opgave. In grote energiebedrijven hebben we weinig vertrouwen. Als we zelf niets doen, schiet het niet op.'

De Vries is de belichaming van de professionalisering die lokale initiatieven doormaken: vrijwilliger van het eerste uur, nu parttime betaald fulltime directeur. De coöperatie begon met het runnen van een energieloket, met tips over energiebesparing. Zelf energie opwekken, was toen een vergezicht.

Toevallig had energiebedrijf Raedthuys een plan voor een windpark langs de A1. Toen kwam de gemeente met de voorwaarde dat Deventenaren moesten kunnen participeren. De coöperatie zag haar kans schoon. 'We konden zo aanhaken', zegt De Vries. Al vergde samenwerking met zo'n groot bedrijf wel een half jaar 'snuffelen'.

Wat volgde, was veel rekenwerk. Met ledenparticipaties van 250 euro per stuk werd 400 duizend euro opgehaald. 'De energietransitie is serious business.' 93 coöperatieleden kochten gemiddeld 17 aandelen. Een goede investering, zegt De Vries. Nu spaargeld nauwelijks iets oplevert, is 2,5 procent rente plus een variabel winstaandeel van naar verwachting 3,8 procent een mooi rendement. 'Duurzaamheid is een belangrijke drijfveer, maar om genoeg mensen mee te krijgen, is de financiële prikkel essentieel.' De realisatie verliep met ups en downs, inclusief juridische procedures bij de Raad van State én politieke weerstand. Zo wilde enkele partijen na de gemeenteraadsverkiezingen in 2014 bezien of het project nog afgeblazen kon worden.

De samenwerking met de coöperatie heeft voor Raedthuys Pure Energie goed uitgepakt, aldus directeur windenergie Arthur Vermeulen. 'Windprojecten roepen vaak weerstand op. Wij komen als energiebedrijf bovendien 'van buiten': wij hebben kennis en middelen, maar niet de lokale binding.' Bij Jan de Vries zijn al tien coöperaties op bezoek geweest om het succes van het 'Deventermodel' af te kijken. Een professionele aanpak is vereist, zegt hij. 'Met alleen vrijwilligers kom je er niet. Idealisme is cruciaal, maar kan ook inzakken.'

Jan de Vries bij de windmolen langs de A1 bij Deventer. Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant
Jan de Vries bij de windmolen langs de A1 bij Deventer.Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden