Hoeveel spoorinfarcten zijn er nog nodig?

Beeld anp

Vorige week lag het treinverkeer rond Utrecht weer plat. In 'Spoor loopt stuk op politiek' beschrijft Sander Heijne (Ten eerste, 4 februari) hoe adviseur Jaap Bierman vorig jaar concludeerde dat er maar één oplossing is om uit de spoorellende te geraken: spoorbeheerder ProRail en vervoerder NS moeten weer in één hand komen. De onderlinge afhankelijkheid is te groot om door twee bedrijven met evenzovele belangen en ego's te laten managen. Staatssecretaris Mansveld legde het advies echter terzijde. Coalitiepartner VVD wil niet morrelen aan het idee van marktwerking op het spoor: 'De tucht van de markt zou de NS scherp houden.'

Die tucht houdt de NS echter vooral scherp op de kosten. Wat niet in het contract staat en wel iets kost, gebeurt daardoor al snel niet. Bij grensgeschillen kijken de bedrijven naar elkaar. Als het is misgegaan, wijzen ze naar elkaar. IJzel op de bovenleiding van ProRail is te voorkomen door de inzet van extra treinen van NS. Maar ja, wie zal dat betalen? En hoeveel? Voordat de bedrijven daar uit zijn, staan de perrons al weer vol kleumende reizigers die wederom te laat op hun werk zullen verschijnen, als het er die dag al van komt.

Nu zijn inhoudelijke argumenten bij VVD-politici niet altijd doorslaggevend, maar naar topmannen uit het bedrijfsleven luisteren ze doorgaans wel. Dat zelfs de boodschap van oud-Shell-topman Bierman wordt genegeerd, tekent de ideologische verblinding.

De eerste paarse coalities tilde marktwerking en deregulering naar ongekende hoogten. Nederland liep voorop met marktwerking in het openbaar vervoer, de energie-, telecom- en financiële sector. In 1995 werd, tegen het advies van de commissie Verzelfstandiging Spoorwegen in, spoorvervoerder NS afgescheiden van spoorbeheerder ProRail. Zo'n scheiding zou binnenkort verplicht worden in heel Europa, zo was de verwachting. De NS moest naar de beurs en de concurrentie aangaan met buitenlandse vervoerders.

Het vertrouwen dat 'de markt' alles beter en goedkoper zou maken, was eindeloos. Ten grondslag aan dit geloof ligt de notie van de 'survival of the fittest', de samenvatting die de Brit Herbert Spencer muntte van Darwins evolutietheorie. De vrije markt is volgens hem het strijdperk waarop de evolutionaire vooruitgang het hardst gaat, waar soortgenoten elkaar vrijelijk de maat nemen en de zwakke broeders elimineren.

Dit geloof in de zegeningen van de markt is inmiddels flink aangetast door een weerbarstige praktijk. De grootse beloftes uit de paarse jaren zijn veelal niet waargemaakt. De financiële crisis had de laatste twijfelaars moeten overtuigen.

In veel sectoren moet de wissel weer om. Niet omdat concurrentie slecht is, wel omdat je erin kunt doorslaan. Het is zoeken naar de juiste balans tussen concurrentie en samenwerking. Beide hebben zo hun merites, elk tijdvak vereist een eigen mix.

Tegenover Spencers interpretatie van Darwin zette de Russische 'wetenschapper-prins-activist' Peter Kropotkin de notie dat soorten juist succesvol zijn doordat soortgenoten elkaar helpen. Niet de meest egoïstische, maar de meest effectief samenwerkende soorten overleven. Kropotkin kreeg dit idee toen hij in 1882 in het aquarium van Brighton zag hoe verschillende krabben uren bezig waren een ongelukkig op zijn rug terechtgekomen soortgenoot overeind te helpen. Wederzijdse hulp verklaarde volgens Kropotkin het succes van veel soorten: krabben, mieren, bijen, papegaaien, wolven, apen en mensen.

Wat kunnen wij als observanten van de sporende menssoort waarnemen? Waarvan gaan de treinen beter rijden: concurrentie of samenwerking? Ondanks de regelmatige en deels vermijdbare storingen behoren de Nederlandse treinen internationaal gezien tot de punctueelste. En dat op een van de volste spoorwegen. Er zijn echter twee landen die het nog beter doen: Japan en Zwitserland. In beide landen zijn de spoorvervoerder en -beheerder in één hand.

Inmiddels bestaat, de VVD-fractie in de Tweede Kamer daargelaten, vrijwel nergens meer de wens tot marktwerking op het hoofdspoor. Het Europees Parlement besloot vorig jaar dat de langverwachte verplichte scheiding van spoorvervoerders en -beheerders er niet zal komen.

De vraag is nu alleen nog hoe lang de Nederlandse politiek erover doet om haar vergissing recht te zetten. Hoeveel spoorinfarcten zijn daar nog voor nodig? Als uw trein straks weer vertraagd is en u een boze tweet wilt plaatsen over de NS, bedenk dan dat u er wellicht beter aan doet de treuzelende politici te adresseren.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden