'Hoeveel regels er ook zijn, het draait om integriteit'

Voorzitter van de korfbalclub of een juridisch advies? Het zijn voor rechters geenszins vanzelfsprekende zaken. Voordat ze het weten, staan ze in de rechtszaal tegenover een bekende.

'Bij alles wat ik doe, denk ik: hoe zou ik het vinden als het in de krant staat?', zegt de Arnhemse rechter Yvo van Kuijck.


Komt er een advocaat de rechtszaal binnen met wie hij weleens over dezelfde kwestie heeft gesproken op een feestje, dan zegt hij tegen een collega: 'Neem jij de zaak maar over'. Vraagt een uitgever of hij een opinie-artikel wil schrijven over een nog niet uitgekristalliseerde juridische kwestie, dan slaat hij het aanbod af. En stuurt een vrijgesproken verdachte een bos bloemen? Dan zegt hij dat dat niet de bedoeling is en zet hij de bloemen op zijn minst in een algemene ruimte.


Van Kuijck: 'Maar we moeten ook geen koudwatervrees hebben. Als een bekende naar mij toekomt met een juridisch probleem, dan wil ik hem best op weg helpen met zijn vraag.'


De integriteit van de rechterlijke macht staat vandaag centraal in de Utrechtse rechtbank. De oud-rechters Pieter Kalbfleisch en Hans Westenberg worden er beschuldigd van meineed. Jaren geleden spraken de oud-vicepresidenten van de Haagse rechtbank nog vonnissen uit, over bedrijfstwisten, erfenisdisputen en conflicten tussen de staat en het bedrijfsleven, nu zitten ze als verdachten in het beklaagdenbankje.


De oud-rechters zouden een dubieuze rol hebben gespeeld in de Chipshol-zaak en onder ede gelogen hebben over hun onderlinge band. Zelf noemen ze elkaar 'buitengewoon goede collega's' die zelden bij elkaar over de vloer kwamen, volgens anderen waren ze in de jaren tachtig goede vrienden die elkaar regelmatig zagen.


Het lijkt een triviaal onderwerp, de vraag of twee mannen 25 jaar geleden goede vrienden waren. 'Maar het vermoeden is dat twee oud-rechters zich schuldig hebben gemaakt aan de ondermijning van een van de fundamenten van de rechtspraak: het geloof in onder ede afgelegde verklaringen. Dat maakt deze zaak zo ernstig en bijzonder', aldus de officier van justitie tijdens een eerdere zitting.


'Als er iets waar is van de beschuldigingen, dan is dat heel erg', zegt Van Kuijck.


'Het is ongelooflijk vervelend dat zoiets gebeurt in een tijd waarin er door sommigen met argusogen wordt gekeken naar de rechterlijke macht. Men denkt toch: waar rook is, is vuur', voegt Henny Sackers toe. Hij is hoogleraar Bestuurlijk sanctierecht aan de Radboud Universiteit Nijmegen en sinds 1995 rechter-plaatsvervanger.


Het voorbije decennium is er van alles aan gedaan rechters nog bewuster te maken van integriteit. Gedragscodes, protocollen en leidraden buitelden over elkaar heen. Er worden cursussen gegeven, groepsgesprekken gehouden en er zijn vertrouwenspersonen aangesteld. Vanaf volgend jaar wordt de wet aangescherpt, dan moeten rechters meer informatie verstrekken over wat hun eventuele nevenfuncties precies inhouden.


'We laten de buitenwacht zien dat we er serieus mee bezig zijn', zegt Jasper van den Beld, vicepresident van de Bredase rechtbank. 'Het morele besef was er ook voor die tijd al. Maar het gesprek wordt scherper gevoerd omdat er meer vragen over komen.'


Volgens hem zijn rechters zich 24 uur per dag bewust van hun positie. 'Op een feestje te veel drinken? Niet aan de orde.' Tot voor kort was hij voorzitter van een korfbalvereniging. 'Stel nou dat mijn kind in hetzelfde team zit als het kind van een advocaat, dan doe ik niet de zaken waarbij deze advocaat betrokken is.'


De eis dat een rechter onafhankelijk en onpartijdig is, staat onder meer in artikel 6 van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens uit 1950. Wat een rechter precies moet doen om het te waarborgen, is pas recenter vastgelegd. Dat past in een ontwikkeling die in meer sectoren heeft plaatsgevonden: de behoefte om ongeschreven regels te formaliseren.


'Bovendien is het aantal rechtszaken sinds de Tweede Wereldoorlog explosief gestegen. De kans dat je ooit voor de rechter staat, is toegenomen', zegt Jonathan Soeharno. De hoogleraar rechtspleging van de Universiteit van Amsterdam promoveerde in 2009 op de integriteit van rechters. 'Burgers willen weten wie ze voor zich hebben en door de komst van internet is het makkelijker geworden informatie over hen te achterhalen.'


Daarnaast groeide binnen de rechterlijke macht de behoefte aan meer duidelijkheid over de interpretatie van de regels. Soeharno: 'De ene rechtbank ging strenger met de nevenfuncties en de wrakingregels om dan de andere.'


De komst van de regels en incidenten zoals de Chipshol-zaak hebben ertoe geleid dat de rechtbank alerter is geworden op het vermijden van de schijn van belangenverstrengeling. Voorheen was het de verantwoordelijkheid van de rechter om te beoordelen of een nevenfunctie kon. Inmiddels kan ook de rechtbankpresident erop worden aangesproken als een rechter iets discutabels doet.


Van Kuijck: 'Toen ik in 1975 begon als rechter, gingen er nog verhalen over plattelandsrechters die weleens geschoten wild of een kistje wijn kregen als iemand tevreden was met een uitspraak. Maar dat zijn verhalen uit een heel oude doos, van vlak na de Tweede Wereldoorlog.'


Soepeler

Toch ging men ook in de jaren negentig nog soepeler om met nevenfuncties. Het gebeurde weleens dat een rechter lid was van de Tweede of Eerste Kamer. Sinds 2009 wordt dat officieel ontraden. Ook het geven van juridisch advies tegen betaling is sindsdien ongewenst.


'Ik zou het voor die tijd ook hebben ontraden', zegt hoogleraar strafrecht Tineke Cleiren van de Universiteit Leiden. 'Als rechter weet je op het terrein van je specialisatie waar de eventuele mazen in de wet zitten. Dat maakt adviseren risicovol en de rechter kwetsbaar.' Cleiren is rechter-plaatsvervanger en heeft meerdere nevenfuncties in de publieke sector. Het advies 'niet verstandig' geldt wat haar betreft ook voor commissariaten bij grote bedrijven. 'En functies waarbij je meer krijgt dan alleen een onkostenvergoeding en presentiegeld, zou ik ook niet doen', voegt Van Kuijck toe.


Uiteindelijk draait het om de mentaliteit van de rechters, zegt Cleiren:'Je kunt alles wel in regels vastleggen, maar het gaat om je persoonlijke integriteit. Net als in andere organisaties zal er weleens iets mis gaan, maar over het geheel genomen, is er met de integriteit van rechters niks mis.' Toen ze directeur-generaal van het ministerie van Justitie was, kwamen aankomend rechters en (vice-)presidenten bij haar op audiëntie. 'Integriteit van persoon en organisatie was altijd een onderwerp van gesprek.'


De kernwaarden onpartijdigheid en onafhankelijkheid worden vanaf de eerste werkdag met de paplepel ingegoten, voegt Sjef van der Kolk van de Leeuwardense rechtbank toe. Hij was jarenlang lid van de landelijke selectiecommissie voor nieuwe rechters en stelde aankomende rechters op de proef met vragen als: wat zou je doen als je weet dat een autobedrijf een faillissement heeft aangevraagd en je hoort dat een familielid van plan is daar een auto te kopen? Als je niks zegt, raakt het familielid mogelijk zijn geld kwijt.


Van der Kolk: 'Het antwoord is uiteraard dat je je mond houdt. Rechters moeten zich bewust zijn van hun bijzondere positie en wat dat met zich meebrengt.'


Doorschieten

Wat Soeharno betreft, schiet de rechterlijke macht tegenwoordig soms door. 'Onder de noemer van schijn van partijdigheid worden wrakingsverzoeken soms te gemakkelijk gehonoreerd, terwijl de norm is of er in de ogen van de redelijke toeschouwer - niet per se de procespartij - sprake is van een legitieme angst voor partijdigheid.'


Zo was hij deze zomer verrast door een succesvolle wraking van een rechter uit Den Bosch. De rechter werd soms ingehuurd om cursussen te geven aan Fiod-medewerkers. De verdachte stelde dat de Fiod-rechercheurs die onderzoek naar haar hadden gedaan, mogelijk een cursus hadden gevolgd bij de rechter. De rechter voerde aan dat ze de cursisten meestal niet bij naam kent en dat ze niet weet of ze opsporingsambtenaren die bij het onderzoek betrokken zijn ooit heeft ontmoet.


'Dat moge zo zijn, maar dat neemt niet weg dat de verzoekster zich ongemakkelijk voelt bij het idee dat de rechter de opsporingsambtenaren die haar hebben verhoord, mogelijk kent en zij zich afvraagt of de rechter wel volledig onpartijdig is', aldus de motivatie van de wrakingskamer.


Soeharno: 'Dat vind ik ver gaan. We willen ook niet dat rechters zich terugtrekken in een ivoren toren. Je ziet vooral onder jongere rechters dat zij de regels in dat opzicht soms strikter interpreteren dan nodig.'


Rechter Van der Kolk deelt die vrees niet: 'Rechters nemen gewoon deel aan het maatschappelijk debat, maar we zitten nou eenmaal in een glazen huis. Niet alleen de maatschappij kijkt naar ons, maar we moeten ook onderling alert blijven. Dat hoort bij het vak.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden