Hoeveel is de Fransen de zekerheid van de ambtenarij waard?

Dinsdag staakt de Franse ambtenarij tegen Macrons hervormingsbeleid

Met zijn hervormingsplannen opent president Macron de aanval op de ambtenaren, bij uitstek het symbool voor het Franse sociale model. Zij pikken het niet meer en staken dinsdag in het hele land. Zo ook in het Normandische Évreux. 'Sommige departementen zijn een woestijn geworden.'

Een demonstrant met een bord met daarop 'Macron, marionet van het geld.' Foto afp

'Je moet mensen zekerheid bieden en een goede publieke dienstverlening. Anders krijg je een samenleving waar de winst regeert', zegt Nathalie Verdeil (47), ambtenaar van het ministerie van Financiën en secretaris-generaal van de grote vakcentrale Confédération Générale du Travail (CGT) in het departement Eure.

De plaatselijke CGT houdt kantoor in een oude, vervallen kazerne van de huzaren in Évreux, een Normandisch stadje met ruim vijftigduizend inwoners. De vergaderzaal is vernoemd naar Pierre Semard, een communistische verzetsstrijder die in 1942 werd gefusilleerd door de Duitsers. Het lokaal ruikt naar decennia van acties en stakingen. Aan de muur hangt een fiere banier: 'Beantwoorden aan de behoeften, de toekomst is aan hen die strijden.'

Dinsdag staken de Franse ambtenaren tegen het beleid van president Macron. Ze zijn boos over de bevriezing van de salarisschalen en het voornemen van de president om 120 duizend van de 5,6 miljoen banen bij de overheid te schrappen. Volgend jaar wil hij de relatief gunstige pensioenregeling van ambtenaren aanpakken. Verwacht wordt dat bijna de helft van de leraren zal staken en dat eenderde van alle vluchten zal worden geannuleerd. In ziekenhuizen worden operaties uitgesteld. De treinen en de Parijse metro zouden wel normaal rijden.

De staking gaat niet alleen over geld. In Frankrijk tekent zich een ware cultuurstrijd af. Macron heeft de aanval geopend op de ambtenaar, de figuur die bij uitstek het Franse sociale model symboliseert. Natuurlijk heeft het ook in Frankrijk nooit ontbroken aan ambtenarengrappen. Franse ambtenaren 'zijn de beste echtgenoten ter wereld', zei Georges Clemenceau, premier van Frankrijk tussen 1917 en 1920. 'Als ze 's avonds thuiskomen zijn ze nooit moe en hebben ze de krant al gelezen.'

Niettemin geniet de ambtenaar van oudsher veel prestige. De staatsdienst werd door veel mensen als eervol gezien, veel nobeler dan zoiets ordinairs als handeldrijven. Bovendien worden ambtenaren beschermd tegen de kilte van de markt. Niet de ondernemer, maar de ambtenaar was een Franse cultuurheld, omdat hij beantwoordde aan de behoefte aan zekerheid. In 2013 zei 73 procent van de jongeren tussen 15 en 30 jaar dat hij graag ambtenaar wilde worden.

Minder aantrekkelijk

Maar Frankrijk verandert, zei Macron toen hij nog minister van Economische Zaken was: 'De jongere generaties willen ondernemer worden, geen ambtenaar of politicus.' Volgens een recent onderzoek zou nog maar 23 procent van de jongeren graag ambtenaar worden en wil 30 procent zijn eigen bedrijf opzetten. David Henri studeerde in 2013 af aan de École Polytechnique, hofleverancier van hoge ambtenaren. Hij koos niet voor de staatsdienst, maar stichtte Exotrail, een bedrijf in satelliettechnologie. Toch relativeert hij de verminderde aantrekkingskracht van de overheidsdienst. 'De staat biedt minder banen aan dan vroeger, maar elk jaar worden de beschikbare vacatures gevuld. Ik geloof wel dat steeds meer jongeren liever in kleine dan in grote structuren werken, als ik naar mezelf en mijn vrienden kijk', zegt hij.

In alle westerse landen verzetten werknemers zich tegen de aantasting van verworven rechten, maar in Frankrijk is de spanning tussen economische efficiency en sociale bescherming nog scherper. Dat is slechts te begrijpen vanuit de geschiedenis. Aan het begin van de 20ste eeuw kampte Frankrijk met een lage bevolkingsgroei, een demografisch probleem dat verergerd werd door de enorme verliezen in de Eerste Wereldoorlog. Daarom haalde men Italianen, Polen, Belgen en Noord-Afrikanen voor het vuile werk in de internationaal concurrerende industrieën en kolenmijnen. De autochtone Fransen vormden een aristocratie ouvrière, een arbeidersadel die zich concentreerde op de goed beschermde staatssector, betoogt de Nederlandse onderwijsspecialist en Frankrijk-kenner Leo Prick in zijn boek Van Frankrijk móét je houden.

Emmanuel Macron Foto afp

De behoefte aan zekerheid zit nog dieper, aldus de socioloog Philippe d'Iribarne. De Revolutie maakte de citoyen vrij, maar wat is die vrijheid waard als je een speelbal bent van economische krachten? Daarom hechten veel Fransen sterk aan het statut ('statuut') van hun beroepsgroep. Dat statuut is een verzameling van rechten en plichten die het individu niet alleen beschermt en veel vakantiedagen geeft, maar ook lid maakt van een beroepsgroep met een duidelijke en eervolle maatschappelijke functie.

'Wij zijn er voor de dienstverlening aan de burger, van de geboorte tot de dood', zegt Marylise Goharel (60), gemeenteambtenaar in Évreux en CGT-bestuurder. 'De Franse publieke dienstverlening was een voorbeeld voor de hele wereld, dat merkten wij altijd in onze contacten met vakbonden uit andere landen', zegt haar echtgenoot Franck Goharel (57), ook ambtenaar in Évreux en CGT'er. Elke Fransman was verzekerd van de post en van andere publieke diensten, of hij nu in Parijs of in de Creuse woonde. 'Maar dat is niet meer zo. Sommige departementen zijn een woestijn geworden. In veel plaatsen is het gemeentehuis nog maar drie uur per week open', zegt Goharel.

Afbrokkeling

De ooit zo trotse service public is de afgelopen jaren flink afgebrokkeld. Staatsbedrijven als France Télécom werden geprivatiseerd, hetgeen een zelfmoordgolf onder het personeel tot gevolg had. Publieke taken werden uitbesteed, steeds meer ambtenaren werken op tijdelijke contracten. Onder Macron zal deze ontwikkeling alleen maar doorzetten. Als minister liet hij al weten dat hij het hele statut van de ambtenaar, met zijn baan voor het leven, achterhaald vindt. Zoals de piloten van Air France bang zijn gedegradeerd te worden tot ordinaire werknemers met de status van een Easyjet-vlieger, zo vrezen de ambtenaren straks niet méér te zijn dan een inwisselbare commerciële dienstverlener. 'De politiek probeert ons een logica van efficiency en rendement op te leggen, waartegen we moeten strijden', zegt Nathalie Verdeil.

Maar zijn liberale hervormingen niet noodzakelijk? De werkloosheid in Frankrijk is ongeveer twee keer zo hoog als in landen die eerder zulke hervormingen doorvoerden. Nathalie Verdeil: 'Er zijn veel werkende armen in Duitsland. Wij zijn een vakbond die de rechten van werknemers verdedigt en precies daarop willen we niet uitkomen. De regering wil een lage werkloosheid laten zien, om aan de Europese criteria te voldoen. Maar dat gaat allemaal ten koste van mensen, van het menselijke in de samenleving. Voor ons, de CGT, is dat onaanvaardbaar.'

Hoe Macron de president van de rijken dreigt te worden

Met zijn plan de vermogensbelasting niet meer toe te passen op zaken als renpaarden en Maserati's hoopt de Franse president rechtse sympathie te wekken. Of schiet hij zich in de voet met dit 'cadeautje voor de rijken'?