ANALYSE

Hoelang lukt het de EU nog om Beijing als partner te beschouwen?

Lokale Oeigoeren bakken traditioneel brood op straat in de West-Chinese provincie Xinjiang.
 Beeld LightRocket via Getty Images
Lokale Oeigoeren bakken traditioneel brood op straat in de West-Chinese provincie Xinjiang.Beeld LightRocket via Getty Images

Waar de ene Europese hand China straft, geeft de andere hand China een schouderklopje. Europa worstelt met de volksrepubliek. Is China een partner of een rivaal?

China nam maandag de Europese Unie op de korrel met sancties tegen tientallen Europese politici, diplomaten en academici. De opmerkelijke stap komt na Europese strafmaatregelen tegen vier bestuurders in de West-Chinese provincie Xinjiang. In december was China voor Brussel nog de gedroomde partner voor een nieuw investeringsverdrag.

Twee jaar oud is het Europese China-beleid met drie totaal verschillende rollen voor Beijing, en het blijft verwarrend. Neem de rol van ‘systematische rivaal’. Daarmee staat China met zijn autoritaire politieke systeem (en de Chinese ambities de wereld van de voordelen van dit systeem te overtuigen) lijnrecht tegenover de democratische EU.

De rivaal werd maandag aangepakt met een beperkt pakketje sancties tegen diegenen die Brussel verantwoordelijk acht voor mensenrechtenschendingen in Xinjiang. In die westelijke provincie worden moslims, zoals de Oeigoeren, opgesloten in ‘trainingscentra’ om ze op te voeden tot voorbeeldige staatsburgers.

Notoire mensenrechtenschenders

Het is de tweede keer dat Brussel zijn nieuwe instrumentarium tegen mensenrechtenschenders inzet, het zogenaamde Globale Mensenrechten Sanctieregime. Juist om China niet als land te straffen zijn de sancties tegen individuen onderdeel van maatregelen tegen een reeks van notoire mensenrechtenschenders, zoals de veiligheidsdienst van het door oorlog verscheurde Afrikaanse Eritrea.

Vergeleken met die van de Verenigde Staten zijn de Europese sancties mild. Brussel wil geen importstop op katoen uit Xinjiang. Ook staan er geen landelijke Chinese politici op de zwarte lijst. De VS deden vrijwel de gehele leiding van het Chinese parlement in de ban deed wegens het inperken van de autonomie van Hongkong.

Die nuances ziet Beijing niet, want de Chinese reactie is furieus. Tien Europeanen en vier instellingen met vele tientallen mensen op de loonlijst zijn nu persona non grata in de volksrepubliek.

In Chinese ogen was Brussel juist net zo goed bezig met ‘strategisch autonome’ keuzes te maken. Zo sloot Brussel in december tegen de zin van de VS een investeringsovereenkomst met China. Bij veiligheidsvraagstukken en klimaatkwesties is China voor de EU een partner, zeker op economisch terrein.

Gebrekkige naleving

China als samenwerkingspartner is voor Brussel zo belangrijk dat China’s gebrekkige naleving van internationale arbeidsrechtelijke verplichtingen slechts een plekje in de marge van het verdrag kreeg. Nu vreest Beijing dat Brussel alsnog voor Amerikaanse druk is bezweken.

Dat ook Canada, het Verenigd Koninkrijk en de VS maandag met nieuwe sancties inzake Xinjiang kwamen, bevestigt het Chinese schrikbeeld van een verenigd westers front tegen Beijing. Daar zal de EU zich wat betreft China eerst van moeten losmaken.

De derde rol voor China op het Europese toneel is die van de mededinger, die het niet even altijd eerlijk speelt. Europese bedrijven ergeren zich er al jaren aan: Europa is open voor Chinese zakenmensen, zelfs van door de Chinese staat gesponsorde staatsbedrijven, terwijl Europese bedrijven geweerd worden uit veel lucratieve sectoren in China.

Dat investeringsverdrag haalt niet alle ongelijkheid uit de economische relatie, maar geeft Europese bedrijven wel meer kansen beter met China te concurreren. Probleem is dat het Europees Parlement dat verdrag met China in de rol van partner niet ziet zitten. Waar de ene Europese hand China vandaag straft (inzake Xin­jiang) gaf gisteren de andere hand China een schouderklopje voor een magere toezegging oude, niet nagekomen beloftes over arbeidsrecht opnieuw te bekijken. Als dan tegelijkertijd de aanwijzingen zich opstapelen dat Oeigoeren gedwongen worden in kledingfabrieken te werken, gaat de rol van partner wel erg wringen.

Voordelige katoen

Het Brusselse antwoord is nog meer wetgeving. Mogelijk dit jaar komen er regels die overheden en bedrijven stimuleren dwangarbeid uit de internationale productieketens te halen. Dat is China in de rol van rivaal en economische concurrent, die de wereldmarkt overspoelt met voordelige katoen, gemaakt door Oeigoerse dwangarbeiders.

Voor dit Europese driesporenbeleid heeft Beijing weinig begrip. Oog om oog, tand om tand is de taal die Beijing wel vloeiend spreekt. De ongekende Chinese stap Europese politici, bestuurders en academici te treffen met sancties is een vingeroefening voor ‘lawfare’, juridische oorlogsvoering.

China heeft aangekondigd wetgeving op te tuigen om zich steviger tegen sancties te verweren. Beijing gaat ook grote aantallen Chinese juristen opleiden om de belangen in de internationale arena te verdedigen. Nu is China daarvoor nog te afhankelijk van Europese en Amerikaanse advocatenfirma’s. De Chinese president Xi Jinping noemde dit in 2019 al ‘een veiligheidsrisico’. Als Xi dat zegt, wordt er direct iets aan gedaan. Dat merkt Brussel nu, maar het voorspelt niet veel goeds voor de rol van samenwerkingspartner.

Er is juist extra politiek draagvlak in Brussel nodig om het omstreden investeringsverdrag langs de dwarsliggers van het Europees Parlement te loodsen. Met zoveel Europeanen op de zwarte lijst ontkomt Brussel niet aan heroverweging van het driedubbele rollenspel met China. Het wordt steeds moeilijker Beijing in een andere hoedanigheid te zien dan die van de rivaal.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden