'Hoelang laat je Misha nog meespelen?'

Duyns wilde geen film over dementie, maar over een muzikant die door dit lot is getroffen. Het werd een ontroerend portret van Misha Mengelberg en zijn 'mantelmuzikanten'.

Aan het begin van de documentaire Misha enzovoort loopt Susanna von Canon, manager van de Instant Composers Pool Orchestra (ICP), de Londense jazzclub Vortex binnen. Ze zorgt op tournees van het ICP voor het 78-jarige kwetsbare vogeltje dat de pianist-componist Misha Mengelberg nu is. Ze draagt zijn wandelstok bij zich.

Mengelberg: 'Waar heb je hem vandaan gehaald?'

Von Canon: 'Uit je kamer, waar je hem achtergelaten hebt.'

Mengelberg: 'Hè?' Dan zegt hij: 'Prruuuup', en vervolgens: 'Wie heeft mijn stok gebracht?'

Misha Mengelberg is de aartsvader van de Nederlandse improjazzscene, ver bekend daarbuiten, dwars en dwaas, onberekenbaar, altijd te laat, eigengereid en nu, naar eigen zeggen, 'compleet dement'.

Het afscheid van zijn publieke muzikale leven voelt onafwendbaar. Met de gedachte dat de vijf concerten in de Londense jazzclub Vortex met een aan zekerheid grenzende waarschijnlijkheid de laatste in het buitenland zullen zijn, deed Von Canon een verzoek aan gevierd documentairemaker Cherry Duyns. Wilde hij geen portret maken van 'Mi' over die dagen in Londen?

Gevoel voor humor en dwarsheid zijn gebleven, al worden die weleens in de wielen gereden door onmacht. Als Mengelberg bijvoorbeeld in de documentaire Chopin ijzingwekkend vervelend en saai noemt, maar zijn eeuwige bewondering uitspreekt voor jazzpianist Thelonious Monk. Even later slaat hij driftig met zijn knokkels op tafel als hij zich niet kan uiten.

Dement of niet, de eigenzinnigheid die pesterig door conventies heen banjert, heeft stand gehouden.

Duyns: 'In een van onze voorgesprekken zei ik tegen hem: 'Het moet wel een zinnige film worden.' Zei hij: 'Dan doe ik er niet aan mee.'

Misha enzovoort is een zinnige film geworden, meer dan dat. Uiterst respectvol in de bejegening van Mengelberg, ontroerend in de niet aflatende warmte en zorg voor de pianist - Duyns noemt Mengelbergs collega's mantelmuzikanten. En bovenal doortastend in al zijn discretie, zoals Duyns al eerder liet zien in Levensberichten, over de oncologie-afdeling van het Amsterdamse VU-ziekenhuis, en in Laatste Getuigen, over overlevenden van de concentratiekampen.

Zijn leidraad: 'Hoe zou je je eigen vader in beeld brengen?' Duyns graaft niet naar emoties - is niet nodig, die liggen in Misha enzovoort toch aan de oppervlakte - maar hij gaat ook de pijnlijke vragen niet uit de weg. De filmmaker weet zonder effectbejag het spanningsveld tussen loyaliteit en de onvermijdelijkheid van het afscheid voelbaar te maken. Het maakt van Misha enzovoort zowel een roerend melancholisch portret als een document over dat onbehaaglijke kruispunt waar direct betrokkenen van dementiepatiënten vroeg of laat op terechtkomen.

Duyns: 'Ik wilde geen film maken over dementie op zich. Het moest een film worden over een muzikant die getroffen wordt door dat gruwelijke lot en de gevolgen die dat heeft op zijn omgeving. Hij is al bijna weg. Je probeert hem nog vast te houden maar er komt een moment dat hij te zwaar wordt en hij je zal ontglippen.'

Mengelbergs muzikale vaardigheden gaan achteruit. Dus vraagt Duyns expliciet aan de muzikanten van het ICP: 'Hoelang laat je Misha nog meespelen?' Van saxofonist Ab Baars tot slagwerker Han Bennink wordt er moeilijk geslikt en zijn er natte ogen.

Het antwoord van trompettist Thomas Heberer zegt iets wezenlijks over Misha en muziek. Over hoe Mengelberg zijn hele leven de conventies van muziek heeft bevraagd, of virtuositeit wel noodzakelijk is en of je überhaupt wel je instrument moet kunnen bespelen om iets van waarde te maken. Had de stoïcijnse eigenheimer zelf niets eens gezegd dat het hem helemaal niets kan schelen wat anderen van zijn muziek vonden. 'Als ik maar een beetje uit de piano kan halen wat ik in mijn hoofd had.'

Duyns, die in het verleden al heeft gezegd dat een goede documentaire inzicht verschaft in de problemen des levens, vindt het 'belangrijk om mensen die zo getroffen zijn zo serieus mogelijk te nemen. Ze betrekken in wat je doet. Heel vaak wenden we ons af en sturen een kaartje met 'wat lullig voor je'. Is dat het nou?'

Elke confrontatie met de eindigheid van het leven bracht Duyns ertoe behoedzamer om te gaan met zijn medemens. 'Je krijgt een bepaalde... tja... deemoedigheid over je.'

Ooit was hij naar Lourdes gegaan om een beeld te krijgen van de bedevaartgangers die hun heil daar zochten. Om ze van zo nabij mogelijk mee te maken, was hij de baden binnen gesmokkeld als brancardier. 'Mensen komen daar met de vreselijkste wonden en gezwellen om genezing te vinden. Ik vond het weerzinwekkend en wilde er zo snel mogelijk vandoor. Maar op een gegeven moment keek ik recht in de ogen van een oude man die ik net had helpen uitkleden en ik kon niet anders dan me over die weerzin heen zetten.'

Maakt hij documentaires om zijn compassie te delen? 'Misschien, misschien.' Duyns wantrouwt grote statements. Als hij zichzelf erop betrapt dat hij de gevoelens van Mengelbergs collega's voor Mi typeert als 'liefde', zegt hij daarna snel: 'Wat een enge woorden allemaal.'

En na much ado about Misha was er natuurlijk de mening van Misha zelf. Duyns: 'Tijdens de viewing waarbij Misha en zijn vrouw Amy aanwezig waren, was ik gespannen. Tuurlijk, vooraf had ik veel met hem gesproken maar niet altijd expliciet over zijn dementie. Dan nog is het de vraag wat er allemaal van beklijft.'

Vond hij het mooi? 'Je moet weten dat als Misha je een hand geeft, hij je niet meer dan één vinger toesteekt. Als je geluk hebt, twee. Een hele hand ontvangen van een pianist vindt hij te veel luxe. Na de vertoning greep hij met beide handen mijn hand vast en keek me lang en indringend aan.'

Misha enzovoort is na de première vanavond nog vier keer te zien op het IDFA. Idfa.nl

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden