Hoedt u voor schipbreuk op de digitale zee

Veel mensen kunnen zich nauwelijks iets voorstellen bij 'de digitale revolutie', of denken dat het allemaal zo'n vaart niet zal lopen....

OVER tien jaar leest u niet langer de Volkskrant. Die bestaat niet meer. Uw intelligente 'Netassistent' stelt elke ochtend een persoonlijke en een zakelijke beeldkrant voor u samen.

Het is een mengsel van teksten uit voorheen de South China Morning Post, The New York Times, en Het Financieele Dagblad. Dit alles gelardeerd met videostukjes uit voorheen het NOS-journaal, buurtinformatie van het wijkcentrum en ledenberichten van Greenpeace en de Rotaryclub.

De Netassistent meldt u: 'De afspraak met Karin is door haar Net-assistent verzet naar tien uur. Neem de financiële stukken mee en vergeet niet onderweg een bloemetje te kopen.'

De Netassistent, zowel filter voor de buitenwereld als persoonlijke secretaris, is ongeveer even moeilijk in het gebruik als voorheen de tv. Die moest ook aan en uit.

Slechte science fiction? Slaapverwekkende high tech? Nee. De Netassistent, inclusief de sociale infrastructuur die dat veronderstelt, bestaat al in diverse natuurkundige toplaboratoria en in enkele experimentele universitaire proeftuinen.

In 1881 werden de eerste 49 telefoonabonnees aangesloten in Nederland. Wie destijds opperde dat telefonische communicatie binnen een eeuw een onmisbaar deel van het dagelijkse leven en werk zou zijn, werd met hoongelach ontvangen.

In het digitale tijdperk is de introductieperiode van vernieuwingen drastisch verkort. De digitale vorm van massacommunicatie zal niet over een eeuw gemeengoed zijn, maar over een decennium. Een goede toekomstvisie zegt meer over het heden dan over de toekomst. Zij zegt iets over de politieke en maatschappelijke keuzen waar wij allen anno 1995 voor staan. Daarom staat dit stuk in de krant en niet in een sf-verhaal.

Het jaar 2015: het grootste deel van de wereld is aangesloten op de Digitale Snelweg, kortweg 'Het Net'. Bereikbaarheid is universeel: op het strand, tijdens de vakantie, midden in de lucht.

De miljardeninvesteringen van vooruitziende telecombedrijven uit het begin van de jaren negentig betaalden zich dubbel en dwars terug. De overheid - bij uitzondering vooruitziend - zorgde na enig aarzelen dat het digitale vliegwiel ook voor burgers ging draaien door een eenmalige forse investering in digitaal onderwijs en digitale stadsvorming.

Ongeveer 10 procent van de bevolking is niet-aangesloten op Internet. Deze kabellozen zijn te vergelijken met degenen die in 1995 geen telefoon en tv hadden. Het zijn de nieuwe dandy's, punkers en ravers, die weigeren te worden aangesloten op wat zij beschouwen als mainstream junk en verkiezen te leven in hun eigen afgesloten subcultuur.

De wereld is opeens zoveel groter geworden dat niet iedereen de geestelijke souplesse kon opbrengen om hem op menselijke maat te houden. Voor deze minderheid is onbereikbaarheid het hoogste levensgoed.

De discussie over informatie-rijken en informatie-armen is verstomd. De kwestie is niet langer van niet geïnformeerd kunnen worden maar niet geïnformeerd willen worden.

Snelheid is essentieel geworden in de Netsamenleving. Wie een dag achterloopt, ligt zakelijk gesproken achter. Wie niet op de hoogte is van de allerlaatste ontwikkelingen, telt niet meer mee. Wie die snelheid niet bij kan benen, is uit. Oud is uit. Schipbreukelingen in de digitale zee.

DE democratie is onherstelbaar veranderd. De Netsamenleving is immers principieel open van aard en slechts zeer beperkt beheersbaar en controleerbaar. De controlemogelijkheden van organisaties en overheden zijn drastisch teruggelopen, die van individuen even hard gestegen.

Burgers hebben meer zeggenschap over hun eigen leven gekregen. De staatsmacht is afgekalfd, de invloed van de politiek gedaald. Tegelijkertijd - en juist daarom - zijn politiek en overheid binnen ieders handbereik gekomen en toegetreden tot het domein van het amusement.

Het sacrale is er vanaf. Gelijkgestemden vinden elkaar door hun Netassistenten; om te hobbyen over het houden van tarantula's en te lobbyen voor verlaging van de milieubelasting of hernieuwde invoering van een relatietoeslag.

Door het internationale karakter van het Net wordt de kracht van belangengroepen groter. Lauwe meerderheden zijn overgegaan in gepassioneerde minderheden.

De burger geeft haar maandelijkse digitale stem aan de diverse Wetsvoorstellen die de revue passeren.

De Tweede Kamer is teruggebracht tot een redactielokaal. Uw Netassistent weet waar u wel en waar u niet over wilt stemmen. Grofweg 10 procent van de bevolking stemt mee over alle onderwerpen; gemiddeld 40 procent houdt het bij zo'n zes tot zeven prangende onderwerpen per jaar.

Overtuiging geschiedt in toenemende mate op basis van aantallen. De democratie is RTL 4 gevolgd: alleen de kijkcijfers doen er nog toe. Het begrip vrijheid van meningsuiting heeft een totaal andere klank gekregen. De burger heeft minder geld, minder kennis en minder middelen nodig om zijn te mening te uiten.

Veel burgers scheppen er plezier in een bescheiden mini-uitgever te zijn en soms tv-studio, zonder dat daar een zendmachtiging voor nodig is. Sommigen zijn groot geworden door het Netverkeer dat ze aantrokken met hun pregnante feitenkennis, hun mening, hun communicatiediensten.

De rechtszekerheid en arbeidsbescherming in zowel West als Oost heeft in de beginfase van de wording van het Net volstrekt het onderspit gedolven. De vakbonden, grootste tegenstanders van het Net, waren te star om de bakens tijdig te verzetten.

De werkgevers waren wel erg gretig in het grijpen van de kansen. Onder druk van basisbewegingen van telewerkers ontstonden Net-cao's. De steeds vaker gestelde eis van 24 uur bereikbaarheid werd illegaal. De grote migratiestromen naar het Westen uit economische overwegingen zijn grotendeels tot stand gekomen. Het Net oefent globaal een sterke nivellerende werking uit.

Ook in de arme landen is het mogelijk al telewerkend een redelijke boterham te verdienen. Pakistaanse programmeurs en Oegandese broodschrijvers krijgen een vloed van opdrachten uit het rijkere deel van de wereld, omdat ze nog goedkoop zijn en toch goede waar leveren. De bronnen uit het Net staan immers ook hen ter beschikking.

Ontwikkelingshulp is nagenoeg verdwenen en vervangen door Nethandel op basis van wederzijds belang. Voor het eerst in de geschiedenis is de arme wereld niet langer afhankelijk van toevallige natuurlijke hulpbronnen, maar kan ze - net als de rijke wereld al veel langer deed - haar menselijk potentieel inzetten.

Het hoogkwalitatieve onderwijs dat daarvoor nodig is, wordt geleverd en geconsumeerd via het Net. Deze gigantische markt voor onderwijs in de arme wereld wordt gretig bediend door westerse softwarehuizen annex onderwijsaanbieders.

SEX is leuker en speelser geworden. De overvloedigheid van erotisch beeldmateriaal heeft zijn verleidelijke uitwerking gehad. Het Net prikkelt tot het uitproberen en wisselen van diverse identiteiten. De meerkeuzesamenleving in optima forma. Het opgeklopte onderscheid tussen homo en hetero, tussen mannen en vrouwen is vervaagd.

Ook haat en geweld gedijen overigens goed op het Net. Neo-nazi's en religieus fundamentalisme nemen reusachtige domeinen in beslag. Diverse sektes hebben de kans geroken om het Net te gebruiken voor hun direct-marketing met verleidelijke aanbiedingen in spiritualiteit.

De grote religies zijn aanbeland in een diepe crisis. Het ideeëngoed dat zij van oudsher aanboden was principieel gesloten van aard en bestond bij de gratie van de onwetendheid.

Zij gingen uit van een verregaande inperking van de seksualiteit en beperking van de relationele mogelijkheden. Dat werkte heel aardig in een tijd van gesloten informatiesystemen; zo ongeveer sinds het ontstaan van de mensheid. Het hield echter geen stand op het Net.

De samenleving die de Net-toekomst overleeft, is de samenleving die overweg kan met alle denkbare ideeën en communicatievormen. Ze niet bij voorbaat afstoot, maar in eerste instantie verwelkomt, die debatteert, tegengas geeft, tegeninzichten biedt, omarmt en afstoot.

Het is de samenleving die voldoende kracht, zekerheid en waardigheid aan zichzelf ontleent om het op te nemen tegen dat bombardement van het andere, het nieuwe, het ongedachte. Wie zich onder het waardenbombardement teweer stelt door de schuilkelders in te gaan en de ramen dicht te doen, overleeft het niet.

Marcel Bullinga is mede-oprichter van de Digitale Burgerbeweging Nederland (DB.NL.) en schrijver van Roes der Zinnen, de eerste Nederlandse roman via Internet; Edwin Martin is Web-beheerder van DB.NL.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden