Hoed u voor de overdosis

Van vitaminen krijg je nooit genoeg, is de volkswijsheid. Onderzoeken wijzen echter uit dat veel vitaminen een mens niet altijd gezonder maken....

Vitaminen zijn gezond, dit feit zit er bij iedereen ingestampt. Zeker nu de winter nadert, gaan de pilletjes in groten getale over de toonbank naar de bleke gebruikers. Als het niet zou baten, schaden doet het ook niet, denken velen. Hooguit gooi je wat geld weg.

Maar zonder gevaren zijn de levensstofjes niet. Het Engelse wetenschappelijke tijdschrift The Lancet waarschuwde de lezers met grote letters op het omslag van het nummer van 2 oktober:

'Het vooruitzicht dat vitaminetabletjes niet alleen goed zijn, maar dat ze ook de gebruikers kunnen doden, is een beangstigend beeld gezien de grote hoeveelheden die in sommige groepen worden gebruikt.'

Het blad verwijst naar een groot onderzoek dat is uitgevoerd door Deense en Servische onderzoekers over supplementen met anti-oxidanten. Deze verbindingen (sommige vitaminen zoals vitamine A, b-caroteen, C, E en enige mineralen) hebben de eigenschap om agressieve stoffen (de oxidanten) te neutraliseren. Oxidanten worden ervan verdacht cellen te beschadigen. Ze zouden aan de bron staan van vormen van kanker.

De onderzoekers keken door middel van een meta-analyse, een studie die alle onderzoeken over onderwerp vergelijkt en daaruit conclusies trekt, naar de werking van anti-oxidanten bij het ontstaan van kanker in maag-darmstelsel.

Omdat het voedsel door maag en darmen gaat, is de keuze voor deze vormen van kanker zo vreemd nog niet. Maar uit de analyses blijkt het verband niet. De personen die veel van de bewuste vitaminen slikken, blijken niet minder kanker in maag en darmen te krijgen.

Op zichzelf is dit niet zo opvallend, meer gezondheidsclaims van producten zijn op drijfzand gebaseerd. Opvallender is dat uit de studie naar voren komt dat bij slikkers van hoge dosis vitaminesupplementen, tot ver boven de veilige bovengrens, de sterfte is toegenomen. Erg groot is het verschil niet.

De onderzoekers berekenden dat van een miljoen gebruikers van zulke supplementen met anti-oxidanten er negenduizend eerder zullen overlijden als gevolg van het gebruik van de supplementen. Dit is reden voor The Lancet om een commentaar te wijden aan het gevaar van het slikken van megadoses vitaminen.

Met name in de Verenigde Staten grijpt een behoorlijke groep regelmatig te enthousiast in de vitaminenpot. Uit gegevens van vrouwen na de menopauze blijkt dat 26 procent vitamine C, 30 procent vitamine E en 4,4 procent bcaroteen, de voorloper van vitamine A, slikt over een lange tijd in hoge doseringen. Hierop baseerden de Denen en Servi hun berekeningen.

Dit is het zoveelste onderzoek waaruit blijkt dat het innemen van overdreven hoeveelheden vitaminen niet goed is. Vorig jaar was er een studie naar consumptie van vitamine A (tabletten en verrijkte voedingsmiddelen) en de kans op botbreuken. Zweedse onderzoekers volgden 2322 mannen tussen de 49 en 51 jaar van wie ze het gehalte aan vitamine A, dat in een vorm in de lever wordt opgeslagen, hadden bepaald. Hoe hoger het vitamine A-gehalte in het bloed is, hoe groter de kans op botbreuken.

Naar aanleiding van dat bericht bepleitte de Amsterdamse hoogleraar Paul Lips, verbonden aan het VU Medisch Centrum in Amsterdam, dat het toevoegen van vitamine A aan voedsel in Westerse landen aan banden moet worden gelegd. Voor ontwikkelingslanden geldt een ander verhaal. Daar kampen veel kinderen met blindheid vanwege een tekort aan deze vitamine.

Vitamine A is eerder op het beklaagdenbankje gelegd. In 1996 bleek uit een grote studie dat rokers, voormalige rokers en werknemers die met asbest hebben gewerkt die grofweg twee keer de maximaal veilige dosis aan vitamine A kregen, meer kans hebben om longkanker te krijgen. Ook was de kans om te overlijden groter. De proef is toen na 21 maanden voortijdig stopgezet.

Dat te veel vitaminen rare dingen kunnen doen in het lichaam is zelfs een oud verhaal, hoewel niet altijd onderkend. Lips haalt het dagboek aan van Gerrit de Veer die in 1597 op Nova Zembla overwinterde tijdens een poging om Indonesiver de noord te bereiken.

Hij schreef dat zijn mannen ernstig ziek werden na het eten van ijsberenlever, die, zoals nu bekend is, vol zit met vitamine A. Ze vreesden te overlijden. De Veer schreef uitgebreid over de huidproblemen van zijn manschappen als gevolg van het eenzijdige dieet die achteraf zijn toe te schrijven aan een acute vergiftiging met vitamine A.

Vitaminen zijn bijzondere voedingsstoffen, die meestal niet door het lichaam zelf worden gemaakt. Ze zijn noodzakelijk voor het functioneren van het organisme en moeten dus met de voeding worden ingenomen. De ontdekker, de Pool Casimir Funk, verzon in 1911 een naam voor deze verbindingen. 'Vita' voor leven en 'amine' afgeleid van een belangrijke verbinding in eiwitten. Dit laatste klopte niet voor alle vitaminen, maar de naam is gebleven.

Ze zijn op te delen in twee groepen: de in water oplosbare zoals B en C, en de in vet oplosbare zoals A, D, E en K. Het zijn met name de vitaminen die in vet oplossen die problemen kunnen geven in grote doses. Ze blijven lang in het lichaam en kunnen zich ophopen in organen als de lever. De in water oplosbare varianten worden simpelweg weer uitgeplast. Om die reden is er vaak geen maximaal veilige dosis te geven voor deze groep vitaminen.

Over de vraag hoe veilig ze zijn, wordt al tientallen jaren gerekend en gestudeerd. De in de tabel vermelde Aanbevolen Dagelijkse Hoeveelheid (ADH) is de beste die in Nederland voorhanden is, zegt ir. Angela Severs, verbonden aan het Vitamine Informatie Bureau dat onderdeel is van TNO Voeding in Zeist. De lijst is door de Gezondheidsraad opgesteld en geldt voor gezonde volwassenen.

'Het is lastig', legt ze uit. 'Op de verpakkingen van vitaminepreparaten staat vaak een andere norm, de Europese. Dat is verplicht. Wij hanteren in ons overzicht de Nederlandse norm die ook weer anders is dan de normen in Belgin Duitsland. Er is nog veel niet bekend over vitaminen.'

De trend is volgens haar dat de normen iets omhoog gaan, dat we toch iets meer vitaminen nodig hebben. 'Vroeger werd gekeken naar de acute gebreken als gevolg van onvoldoende vitamine, zoals scheurbuik bij vitamine Cgebrek. Nu kijken we ook naar de effecten op de ouderdomsziekten op de lange termijn en dan blijken de vitaminen soms veel effect te hebben.'

Volgens het Vitamine Informatie Bureau krijgen de meeste mensen wel voldoende binnen met gewone voeding. 'Maar er zijn groepen - kinderen, ouderen en zwangere vrouwen - bij wie dat niet het geval is', zegt Severs. 'Zwangeren moeten meer vitamine B11 (foliumzuur) slikken, en ouderen en kinderen moeten letten op vitamine D. Er gelden al adviezen voor deze groepen, maar die worden niet door iedereen opgevolgd.'

Daarnaast is het een probleem dat er steeds ongezonder wordt gegeten. De voedingsstoffen die worden genuttigd bevatten wel de calorie maar in veel gevallen niet de broodnodige variatie aan vitaminen. Een gebrek ligt dan op de loer, met alle gevolgen van dien. 'Daarom is voor veel mensen het slikken van een tabletje zo gek nog niet', aldus het Vitamine Informatie Bureau, dat alleen informatie geeft die wetenschappelijk door de beugel kan. Het bureau wordt gesponsord door de industrie, waaronder Roche, een grote fabrikant van onder meer voedingssupplementen.

Het Vitamine Informatie Bureau erkent dat er een grens is aan het gebruik van de levensstoffen. Helemaal niks binnenkrijgen door bijvoorbeeld een eenzijdige voeding is niet goed, je gaat eraan dood. Een beetje is in orde, maar bij hogere doses slaat het effect weer om. Voor elk individu, voor elke vitamine is dit anders, maar in het algemeen geldt dat er een groot gebied is waar de vitaminen goed werken, zegt Severs.

Volgens haar valt het gebruik van hele hoge hoeveelheden vitaminen in Nederland mee. Er zijn weliswaar websites waar zonder problemen tabletten te bestellen zijn met een megadosis, waarvan er dagelijks meerdere moeten worden geslikt. Maar Severs denkt niet dat veel mensen zoveel slikken. 'Het is een kleine groep', vermoedt ze.

Iemand die de gewone preparaten koopt, zoals ze bij de drogist te vinden zijn, lopen geen gevaar. 'Een paar keer de dagelijks benodigde hoeveelheid levert geen enkel risico op voor de gezondheid.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden