Hoe Zweden afgelopen week slachtoffer werd van een mediastorm

Zweden werd afgelopen week ineens slachtoffer van een mediastorm. De brave Scandinavische welvaartsstaat figureerde daarin als een land dat ten onder zou gaan aan een toevloed van criminele moslim-immigranten. Hoe nepnieuws een rol speelt in een wereldwijde propagandaoorlog.

Een uit de hand gelopen ontmoeting van nazis en tegenbetogers heeft voor beroering gezorgd in Zweden. Bij de ongeregeldheden in Malmö trad de politie volgens velen buitensporig hard op.

Nepnieuws begint al vaak bizar. President Donald Trump refereerde zaterdag in een toespraak tot zijn fans in Florida aan een incident de avond tevoren in Zweden. 'Zweden, kunnen jullie het geloven?' Wat het was bleef vaag, maar Trump leek het te hebben over een aanslag. De dag erna verwees hij naar een uitzending van Fox News waarin werd beweerd dat het ruimhartige Zweedse asielbeleid was uitgemond in een golf van misdaad en islamitische terreur.

Het leidde in Zweden aanvankelijk tot verbaasde reacties. De regering liet weten dat er helemaal geen aanslag was geweest en vroeg om opheldering. 'We moeten allemaal de verantwoordelijkheid nemen om feiten correct te gebruiken, en alle informatie die we verspreiden verifiëren', liet premier Stevan Löfven zuinig weten. Gewone Zweden staken op social media geamuseerd de draak met de zaak. Er waren #lastnightinSweden vooral heel saai veel gehaktballetjes geconsumeerd en Ikea-kasten in elkaar gezet.

Maandag sloeg de stemming echter om toen de werkelijkheid het nepnieuws inhaalde en er rellen uitbraken in de migrantenwijk Rinkeby bij Stockholm. Jongeren raakten slaags met de politie, auto's werden in brand gestoken en de politie schoot in de lucht. Trump reageerde direct met een tweet. 'Give the public a break - The FAKE NEWS media is trying to say that large scale immigration in Sweden is working out just beautifully - NOT!'

Zo was een affaire geboren. Was Zweden nu slachtoffer van nepnieuws of had Trump toch gelijk, zoals rechtse Amerikaanse media beweerden, en was het land het Ground Zero van het multiculturele drama? Er volgde een stortvloed van stukken waarin werd geschermd met no-goareas in steden als Malmö en een verkrachtingsgolf die vooral aan migranten te wijten zou zijn.

Zweden figureert op de samenzweringswebsite Infowars al jaren als een verloren paradijs, overlopen door moslims die niet integreren en misdrijven plegen - wat door de autoriteit zou worden verhuld.

Recordjaar

De Zweedse autoriteiten waren gealarmeerd. Weliswaar was er nog nooit een jihadistische aanslag in Zweden geweest (afgezien van een mislukte in 2010, waarbij de dader alleen zichzelf opblies) maar het imago van Zweden in het buitenland was wel in het geding, zoals parlementsvoorzitter Urban Ahlin signaleerde. Buitenlandse Zaken kwam snel met een factcheck.

En ja, die feiten geven de Zweden gelijk. Zeker, het land neemt veel asielzoekers op, in het recordjaar 2015 zelfs 163 duizend, verhoudingsgewijs meer dan welk ander Europees land ook. En dat leidt soms tot problemen, zoals een relatief hoge werkloosheid onder de migranten. Een reden waarom de regering het aantal asielzoekers sindsdien drastisch heeft teruggebracht.

Samenzweringswebsite Infowars

Maar die massa-immigratie heeft niet tot een golf geweldsmisdrijven geleid. Sterker, die daalden in 2015 zelfs met 12 procent. Er worden vrijwel net zo veel moorden gepleegd als tien jaar geleden. En veel minder dan in de VS, 1 tegenover 5 op de 100 duizend inwoners. Vorig jaar werden alleen al in Washington DC meer moorden gepleegd dan in heel Zweden (135 tegenover 105).

Een epidemie van verkrachtingen is er evenmin. Dat Zweden meer aangiftes van verkrachting telt dan andere landen, komt vooral doordat het land zo feministisch is: de definitie van seksueel geweld is dankzij een nieuwe wet verruimd en vrouwen worden aangespoord aangifte te doen. De invoering van de nieuwe wet leidde tot 66 procent meer aangiften.

Met de toestroom van moslim-immigranten heeft dit alles niets te maken, aldus Stina Holmberg van de Nationale Raad voor Misdaadpreventie tegen persbureau Reuters. Dat kun je uit de statistieken ook niet opmaken: de Zweedse politie registreert de etnische afkomst van verdachten niet. De enige misdaad die stijgt is die tegen moslims, met 90 procent tussen 2012 en 2015. Rechtsextremisme is een van de grootste problemen van Zweden, zei contraterrorisme-expert Magnus Ranstorp deze week tegen CNN.

Feiten doen er echter niet toe als je doelwit bent van een desinformatie-campagne. Zweden figureert bij alt-rechtse Amerikaanse media als Breitbart en de samenzweringswebsite Infowars van Alex Jones al jaren als een immigratie-dystopie. Een verloren paradijs dat wordt overlopen door moslims die niet integreren en misdrijven plegen die door de autoriteiten worden verhuld, zoals vermeende massaverkrachtingen tijdens een muziekfestival in 2015.

Samenzweringswebsite Infowars

Schrikbeeld

'De laatste decennia duiken artikelen van het soort Trouble in Paradise geregeld op bij de American Right', stelt Steven Kelman, hoogleraar politieke wetenschappen aan Harvard. Het doet denken aan de manier waarop Nederland jaren geleden onder Tea Party-Republikeinen figureerde als schrikbeeld voor euthanasie. De stukken vol verzonnen en verdraaide feiten zijn soms afkomstig van Zweedse auteurs, zoals Tobias Andersson die werkt voor Breitbart en lid is van de extreem-rechtse Zweden Democraten.

De huidige Zwedenrel is geen freak event, zegt ook de Zweedse schrijver en liberaal activist Johan Norberg per e-mail. 'Veel bronnen, vaak verbonden met xenofoob rechts, proberen Zweden af te schilderen als een hel op aarde om aan te tonen dat een open samenleving en immigratie verschrikkelijke vergissingen zijn. Steeds duiken dezelfde voorbeelden op, zoals Malmö als 'rape capital of the world', alsof iedereen hetzelfde script gebruikt.'

Het gaat niet alleen om Zweden. Ondermijnende desinformatie, vaak ingestoken vanuit Rusland, zijn zoals de oorlog in Oekraïne en de Amerikaanse verkiezingen lieten zien, een trend. Ook ten aanzien van Europa - of de onzinverhalen nu gaan over Duitsers die uit angst voor migranten hun land ontvluchten, Duitse soldaten die vrouwen verkrachten in Litouwen of Zweden dat wapens wil verkopen aan vrouwelijke strijders van IS.

Volgens Norberg is er zelfs 'een Poetin-Breitbart-as van desinformatie' die Europa wil afschilderen als de hel op aarde. De EU heeft er in Brussel een taskforce voor opgezet, East Stratcom, die in zestien maanden 2.500 nepnieuwsverhalen ontzenuwde. Bizar genoeg liet ook het Russische ministerie van Buitenlandse Zaken deze week weten dat het een 'nepnieuws-detector' op zijn website plaatst.

Maar het is vechten tegen de bierkaai. Want nepnieuws blijft lang hangen, weten ze in Zweden. De valse stelling van de Amerikaanse president Dwight D. Eisenhower uit de jaren vijftig dat de Zweedse welvaartsstaat tot een recordaantal zelfmoorden leidt, zingt 60 jaar later nog steeds rond.

Het Zweedse ministerie van Buitenlandse Zaken voelde zich deze week genoodzaakt om een aantal misvattingen recht te zetten:

Claim: Zweden had onlangs zijn eerste islamitische terreuraanslag.
Feit: Nee, er is maar een poging tot een terreuraanslag bekend, in 2010. Niemand raakte daarbij gewond, alleen de dader kwam om.

Claim: Er is een grote toename van wapengeweld in Zweden.
Feit: Nee, geweld in algemene zin is in Zweden de laatste 20 jaar juist afgenomen. Ook het aantal moorden is in 25 jaar gedaald.

Claim: Er is een toename van het aantal verkrachtingen in Zweden.
Feit: Dat klopt, maar dit komt vooral door een wettelijke verruiming van het begrip verkrachting en seksueel geweld, wat vergelijken ook moeilijk maakt. Politie en justitie sporen vrouwen ook sterk aan aangifte te doen.

Claim: Het zijn vooral vluchtelingen en asielzoekers die achter de toename van criminaliteit zitten, en de autoriteiten verdoezelen dit.
Feit: Mensen van buitenlandse herkomst zijn 2,5 keer vaker betrokken bij misdrijven dan autochtone Zweden, maar gecorrigeerd voor sociaal-economische omstandigheden verdwijnt dit verschil vrijwel geheel.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden