AchtergrondFacebook-ban op Zwarte Piet

Hoe Zwarte Piet en Black Face met elkaar verweven raakten

De zware lading van een zwart geschminkt gezicht komt voort uit de minstrel shows, die in de 19de eeuw populair werden in Amerika. Hoe zit dat met Zwarte Piet?

Demonstratie bij de Erasmusbrug tegen racisme en politiegeweld, begin juni.Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

Een zwart mens is geen kostuum. Zo reageren activisten vaak wanneer iemand zegt dat een zwart geschminkt gezicht en bijbehorend verkleedpak niet meer is dan een onschuldig grapje, of slechts een satirische sketch. Meestal volgen snel excuses wanneer beelden bovendrijven van beroemdheden in blackface, zoals de foto’s van de Canadese premier Justin Trudeau die verkleed ging als Harry Belafonte en Alladin. 

De zware lading van een zwart geschminkt gezicht komt voort uit de minstrel shows, die in de 19de eeuw populair werden in Amerika. Witte artiesten schminkten zich zwart, met roet of schoensmeer, op de lippen na, en vergrootten negatieve stereotypes over de zwarte bevolking uit: dat ze lui, leugenachtig, onnozel, oversekst en primitief zouden zijn.

Dat de opkomst van de minstrel shows ongeveer gelijk opging met de afschaffing van de slavernij is geen toeval volgens historici. Het witte publiek dat naar de grappig bedoelde shows ging, kwam vooral om zich op zijn gemak te voelen, om de eigen superioriteit bevestigd te zien, in een tijd waarin zwarte mensen juist steeds meer opkwamen voor zichzelf.

Jim Crow was ook een bekende zwarte karikatuur, en werd later de naamgever van de wetten in het zuiden van Amerika die de segregatie moesten bekrachtigen. Zwarte artiesten mocht in die tijd nergens optreden. De eerste bekende gekleurde entertainers schminkten zichzelf ook pikzwart en speelden in op dezelfde karikaturale trekjes en stereotypes, omdat het de enige manier voor hen was om carrière te maken.

Zwarte knecht van St. Niklaas

Halverwege de 19de eeuw stak de minstrel-traditie over naar Europa, in 1848 vond het eerste blackface-optreden plaats in Nederland. De gelijktijdige opkomst van de Zwarte-Pietentraditie is er door beïnvloed, betoogde historica Elisabeth Koning in 2018 in het Tijdschrift voor Geschiedenis. In de publicatie van St. Nikolaas en zijn knecht (1850) van Jan Schenkman was voor het eerst een zwarte knecht prominent aanwezig is.

In Nederland waren destijds minstrel shows populair met dandy’s die zich dwaas gedroegen, toont Koning aan de hand van recensies uit die tijd. ‘Zwarte mensen gekleed naar de laatste witte mode werden als afwijkend en vermakelijk beschouwd.’ Koning ziet een parallel met de fraaie kostuums van Zwarte Piet, met zijn fluwelen pofbroeken en lakschoenen. 

De ‘anti-emancipatoire humor’ voortkomend uit de karikatuur Zwarte Piet – zijn slaafsheid, zijn domheid, het feit dat hij een boeman is, de stereotypes van kroeshaar, rode lippen en gouden ringen – komt volgens Koning ook overeen met de blackface-traditie. ‘De manifestatie van Zwarte Piet in een tijdperk gevuld met theatrale dwaze blackface-optredens kan niet worden opgevat als een geïsoleerd toeval.’

Facebook gaat blackface verwijderen, en dus ook Zwarte Piet
Facebook gaat Zwarte Piet verwijderen van zijn platformen. Het bedrijf met wereldwijd ruim drie miljard gebruikers gaat schadelijke stereotypes actiever bestrijden, te beginnen met het verschijnsel blackface en met clichés over Joden als woekeraars en samenzweerders.

Hoorntjes en haakneuzen: de terugkeer van antisemitische karikaturen is eeuwenoud
Grote neuzen waren eeuwen geleden een symbool van zondigheid. Na verloop van tijd kregen ze een Joodse connotatie.

Blackface ligt wereldwijd onder vuur: ‘Zelfs als het gedaan wordt met humor, voelt het vernederend’
De discussie over blackface begon al in de eerste helft van de negentiende eeuw, met de minstrel shows in Amerika. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden