Hoe zou Nederland eruit zien met bindend referendum?

Het schip van staat zal weinig gaan afwijken

Als het volk het voor het zeggen krijgt, zou het echt niet wegstemmen wat er allemaal al is. Maar kwam zo'n bindend referendum er, dan zou de kiezer echte hervormingen tegenhouden.

Een kiezer brengt zijn stem uit tijdens het referendum over het associatieverdrag van de EU met Oekraïne Foto anp

Allemaal leuk en aardig, zo'n referendum over Oekraïne, maar het is alleen raadgevend. Stel: we voeren een bindend referendum in, over willekeurig welk onderwerp. En stel dat dan niet alleen besluiten van de regering kunnen worden teruggedraaid, maar dat ook voorstellen vanuit de bevolking tot wet kunnen worden uitgeroepen. Naar Zwitsers model, zeg maar. Hoe zou ons land er dan uit komen te zien?

Ongeveer zo: de Nederlander van 2020 ligt relaxt in de hangmat op zijn tablet te swipen. Ziekenfondsbrilletje op de neus en een jointje van legaal gekweekte wiet in de mond, meewarig het hoofd schuddend bij verhalen over EU-toetredingsplannen voor Oekraïne en Turkije. Dat gaat niet gebeuren, weet hij. En die nieuwe vredesmissie naar Aleppo kan het kabinet ook op z'n buik schrijven, net als dat voorstel om het hoogste belastingtarief te verlagen. No pasarán!

Maar verder? Verder verandert er eigenlijk niet zoveel. Dat blijkt uit een rondgang langs experts en een inventarisatie van opiniepeilingen over een aantal fundamentele onderwerpen waar je met een beetje fantasie een referendum over zou kunnen verwachten. Kennelijk zijn er niet zo gek veel thema's waarbij de mening van een meerderheid van de bevolking significant afwijkt van het beleid zoals dat door de 'hoge heren' in Den Haag wordt bepaald. Navraag bij opinie-onderzoeker Peter Kanne (I&O Research), 's lands thermometer Maurice de Hond (Peil.nl) en politicoloog Martin Rosema (Universiteit Twente) leert dat ook deze experts verwachten dat de koers van het schip van staat 'relatief weinig' zal gaan afwijken. De kiezer zal instemmen met wat er al is. Maar er is nóg iets: het zal ook steeds lastiger zijn om echte hervormingen door te voeren. Het land gaat op sterk water.


Vluchtelingen zijn welkom

Gaat de grens dicht, als het aan het - om het even met een omstreden term aan te duiden - 'gesundes Volksempfinden' ligt? Komt er een stevig hek rond Nederland? Zo dramatisch als het soms wordt afgeschilderd door de zelfverklaarde hoeders van de open samenleving is het niet. Vorig jaar augustus, toen de toestroom van vluchtelingen op een hoogtepunt stond en grimmige protesten tegen de komst van asielzoekerscentra elkaar rap opvolgden, onderzocht I&O Research in opdracht van de Volkskrant hoe kiezers nou eigenlijk aankijken tegen migratie. Zelfs in die verhitte tijd bleek een groter deel - namelijk 42 procent - te vinden dat er in Nederland méér oorlogsvluchtelingen moeten worden opgenomen, tegenover 23 procent die meent dat dit land juist wel wat minder vluchtelingen mag toelaten (de rest vindt het prima zoals het nu is, of weet het niet). Een genuanceerd oordeel, aldus Kanne. 'Nederlanders zijn best ruimhartig.'

Het bureau vroeg ook of er meer of juist minder 'economische vluchtelingen' welkom waren. Dan wordt het een compleet ander verhaal. Slechts 8 procent van de kiezers wil dat 'meer' van hen de grens oversteken, tegenover liefst 75 procent die er 'minder' wil, ongeacht de herkomst van die 'economische vluchtelingen'. Voor hen gaat de slagboom omlaag. Bovendien is het ook weer niet zo dat de steun voor mensen die de verschrikkingen van een oorlog ontvluchten, ongelimiteerd is. Op de vraag hoeveel meer oorlogsvluchtelingen welkom zijn, geven mensen antwoorden die gemiddeld een stuk lager liggen dan de werkelijke toestroom. Een enquête van EenVandaag uit juni vorig jaar, over de toelating van arbeidsmigranten dan wel vluchtelingen uit oorlogsgebieden als Syrië en Eritrea, leverde vergelijkbare uitkomsten op.

En hoe staat het met het 'not in my backyard'-principe? Misschien vinden Nederlanders vluchtelingen wel lief, maar dan vooral op televisie en niet in hun achtertuin. Opiniepeiler Kanne deed ook in opdracht van gemeenten onderzoek naar het lokale draagvlak voor asielzoekerscentra: 'Als er bepaalde voorwaarden aan asielzoekersopvang worden gesteld, bijvoorbeeld als het van tijdelijke duur is en de grootte in verhouding is tot die van de gemeente, zeggen alleen PVV-kiezers 'nee' op alles, de rest is dan wat soepeler.'

Die azc's blijven dus op veel plekken gebouwd worden. En moslims hoeven evenmin meteen te vrezen voor de gevolgen van een bindend referendum. Anders dan in Zwitserland, waar het daadwerkelijk is ingevoerd, is in Nederland geen meerderheid voor een minarettenverbod. Ook een bouwstop voor moskeeën was in 2012, met 43 procent voorstanders, nog een stapje te ver voor de meeste Nederlanders (volgens een peiling van Maurice de Hond). Maar dit zijn wel typisch onderwerpen waar fanatiek campagne over gevoerd kan worden bij een bindend referendum. Dan kan die meerderheid er alsnog komen. Of juist niet als de tegenstanders zich flink gaan roeren, wat je in dit geval wel mag verwachten.

Foto Rein Janssen

Handen af van de verzorgingsstaat

Als het om onze centen gaat, zijn we behoorlijk solidair, en trots op de verzorgingsstaat. 'Zelfs in het VVD-kamp is men niet zo rechts als je zou verwachten', zegt Kanne. We houden er niet van als daar te veel aan wordt gemorreld. Hij geeft als voorbeeld de overheveling van zorgtaken van het Rijk naar gemeenten. 'Daar hebben mensen nog steeds heel weinig vertrouwen in, zo merken we in enquêtes die we sinds 2014 hierover houden. Bij een referendum gaat zoiets het nooit halen.'

De behoudzucht zit diep. Uit een onderzoek in 2011 door Maurice de Honds Peil.nl kwam naar voren dat een meerderheid van 68 procent van de kiezers niet gelooft in marktwerking in de zorg. Er is geen partij te vinden die in dat opzicht meer voorstanders onder haar kiezers telt dan tegenstanders. Sterker nog, 65 procent van de respondenten prefereerde vijf jaar na invoering van het nieuwe stelsel, in 2006, nog steeds het oude, inclusief ziekenfonds. Drie jaar later vond nog altijd 60 procent dat een goed idee. Die voorkeur leeft niet alleen bij kiezers aan de linkerflank van het politieke spectrum - waar je ze zou verwachten - maar ook aan de rechterzijde.

Volgens Kanne, De Hond en Rosema zijn kiezers gemiddeld genomen linkser dan hun volksvertegenwoordigers als het gaat om dit soort sociaal-economische onderwerpen: inkomenspolitiek, zorg, pensioenen. Dat verschil zal zeker opspelen als de bevolking de kans zou krijgen om hier in referenda het laatste woord over uit te spreken. Rosema: 'De belastingen voor de hoogste inkomens verlagen, dat wordt dan bijvoorbeeld moeilijk.' Ontslagrecht versoepelen? Probeer kiezers daar maar eens warm voor te maken. En dat geldt eigenlijk voor alle grote sociaal-economische hervormingen.

Dat wil niet zeggen dat er helemaal niets mogelijk is. Als een onderwerp in de spotlights komt te staan en er fanatiek campagne voor wordt gevoerd - zoals gebeurde met de verhoging van de pensioenleeftijd - kunnen meningen wel degelijk verschuiven. Zo haalde het aantal voorstanders van een hogere AOW-leeftijd in peilingen op een zeker moment in 2009 het aantal tegenstanders in. De vraag blijft wel op hoeveel steun het huidige tempo van die verhoging kan rekenen. Zowel De Hond als Kanne vermoedt dat dit onderwerp zich nog steeds goed zou lenen voor een referendum, waarbij het kwartje beide kanten uit kan vallen.

Foto Rein Janssen

Vrijheid blijheid én strenger straffen

Nederland gidsland, die houden we erin. Op ethisch gebied is bepaald geen aardverschuiving te verwachten. Al mag er dan discussie zijn over de exacte praktijk, zoals de vraag of euthanasie moet worden toegestaan bij mensen die aan het dementeren zijn, toch zijn 'verworvenheden' als abortus, euthanasie en het homohuwelijk tamelijk onbedreigd in de publieke opinie. Die steun van een meerderheid van de bevolking hadden ze misschien al langer, maar vroeger wisten christelijke partijen liberalere wetgeving in het parlement te blokkeren. 'Het eerste paarse kabinet uit 1994 heeft het beleid op dat gebied meer in lijn gebracht met wat de bevolking wil', legt politicoloog Martin Rosema uit.

Die overeenstemming tussen kiezers en degenen op het pluche is er overigens niet op alle ethische punten. Zo vindt driekwart dat er strenger moet worden gestraft, volgens een onderzoek van Peil.nl uit 2012. Een harde aanpak van criminaliteit is populair. Of dat zover gaat dat, als het aan de kiezers ligt, de doodstraf weer wordt ingevoerd, is echter een tweede. Zelfs in het geval van kinderverkrachter Robert M. was daar geen meerderheid voor te vinden. De percentages van voor- en tegenstanders lopen echter niet heel ver uiteen. 'Tricky', aldus Kanne.

Die hardere aanpak van criminaliteit geldt nadrukkelijk niet voor de teelt en verkoop van softdrugs. Het volk is juist van mening dat genotsmiddelen als wiet en marihuana moeten worden gelegaliseerd, iets wat blijkt uit diverse onderzoeken. Zo telde het opiniepanel van EenVandaag vorig jaar 58 procent voorstanders van legalisering. Ook vindt datzelfde panel in meerderheid dat gemeeenten de kans moeten krijgen om zelf te experimenteren met het kweken en/of op de markt brengen van wiet. Misschien willen ministers liever niet als een soort paria's worden gezien door hun buitenlandse collega's, misschien is er een andere reden waarom ze dit in Den Haag - in tegenstelling tot bijvoorbeeld Uruguay en Colorado - niet willen, maar een bindend referendum zou op dit punt voor een doorbraak kunnen zorgen.

Foto Rein Janssen

We willen de gehate euro toch niet kwijt

Politici zijn doorgaans een stuk eurofieler dan de kiezers. Je kan het ook omdraaien: het volk is eurosceptischer dan de elite. Veel burgers voelden zich bedrogen toen het Nederlandse 'nee' tegen de Europese grondwet van 2005 doodleuk werd genegeerd. Alsof er niets was gebeurd, werd het verdrag van Lissabon aangenomen, dat sprekend op die grondwet leek, en voor alle zekerheid werd het volk dit keer niet geraadpleegd.

Als de kiezers ooit per referendum het laatste woord krijgen, kunnen ze in Brussel voorlopig een rem zetten op dit soort processen. 'Mensen zullen tegen verdere uitbreiding of integratie van de Europese Unie stemmen', stelt Maurice de Hond. En hij vervolgt, doelend op de euroscepsis die na het referendumfiasco in 2005 nog verder is toegenomen: 'Je oogst dan wat je gezaaid hebt.' Een lidmaatschap voor Oekraïne of Turkije: uit den boze. Maar zou er ook een 'Nexit' komen? Een definitieve, volledige breuk met de Europese Unie? Dat is zeer onwaarschijnlijk. Op de vraag of Nederland uit de EU moet stappen, antwoordt in opiniepeilingen slechts een minderheid (zo'n 20 tot 35 procent) bevestigend. Dat lijkt een brug te ver - al was het maar omdat we het gevoel hebben dat 'we' als handelsland baat hebben bij ons lidmaatschap.

De scepsis richt zich meer op specifieke nadelen. Zo heeft de noodsteun aan Griekenland het enthousiasme voor de euro zeker niet vergroot. Niettemin is er voor het afschaffen van die gehate munt geen meerderheid te vinden: slechts 31 procent wil de gulden terug. Nu de euro er eenmaal is, willen we kennelijk niet opnieuw het gedoe van conversie, of vinden we het misschien wel zo handig op vakantie. Als het aan het volk ligt, gaan er wel flink wat minder euro's uit de onze schatkist naar Brussel, en trouwens ook naar de Derde Wereld. Ontwikkelingssamenwerking prima, maar er mag wel een paar miljard van het budget af. Sowieso bemoeien we ons liever wat minder met de wereld, en doen we niet snel mee met internationale vredesmissies. 'Die missie naar Uruzgan was er dan vast niet gekomen', aldus De Hond. Ook TTIP, het Europese handelsverdrag met Amerika, waarover waarschijnlijk het volgende raadgevende referendum gaat, zou een twijfelgevalletje worden. Kortom, als het even kan, blijven we gezellig achter de dijken zitten, maar we geven die stoel aan de Europese tafel heus niet op.

Foto Rein Janssen

Het kiezershumeur: kan volksraadpleging de patiënt opvrolijken?

Misschien, maar dit is moeilijk hard te maken met cijfers uit opinie-onderzoeken, is er toch iets dat wel fundamenteel zal veranderen als het bindend referendum er komt. Of noem het liever omslaan. Het kiezershumeur. Dat staat in veel Europese landen op onweer, met weinig vertrouwen in de politiek. De Hond: 'Als een extraterrestrial op studiereis naar de aarde zou komen om ons politiek stelsel te bekijken, dan zou hij zeggen: dat gaan we zeker niet doen.'

Wat de oorzaken van de onvrede ook zijn - het einde van de verzuiling, de kloof tussen laag- en hoogopgeleiden, tussen verliezers en winnaars van de globalisering, et cetera - een bindend referendum zou de patiënt wat kunnen opvrolijken. Het idee daarachter is dat de burger zich meer gehoord zou voelen, meer greep krijgt op besluiten die zijn leven beïnvloeden. Dat alleen al kan belangrijk zijn, al zal er misschien weinig echt schokkends veranderen in het Haagse beleid. 'Belangrijk is vooral dat er meer aandacht zal komen voor het organiseren van draagvlak', aldus De Hond. 'Er gaat een preventieve werking van uit.'

Vorig jaar bleek uit wetenschappelijk onderzoek van Lucas Leemann (University College London) en Fabio Wasserfallen (Universität Salzburg) dat referenda er inderdaad voor zorgen dat politici in Zwitserland meer rekening houden met wat er onder de bevolking speelt. De kloof tussen elite en bevolking is er kleiner. Ook Rosema ziet dat indirecte effect al voor zich. Hij merkte dat het Oekraïne-verdrag meer ging leven door het referendum. 'De zaaltjes zaten voller dan bij andere debatten, en mensen informeren zich ook.'

Uit wetenschappelijk onderzoek blijkt dat Zwitsers positiever oordelen over hun invloed op het beleid. Al is er ook een negatief effect als de machthebbers een impopulaire maatregel proberen door te zetten en er echt een referendum aan te pas moet komen om dit te blokkeren. Dan levert dit - in elk geval bij de 'conflictmijdende' kiezers - toch een deukje in hun goodwill op.

Foto Rein Janssen

Wetsvoorstel: En, komt er een bindend referendum?

Op dit moment ligt er in Den Haag een wetsvoorstel van GroenLinks, PvdA en D66 voor een bindend correctief referendum. Met dit instrument kunnen besluiten van de regering definitief worden herroepen. In eerste lezing is dit voorstel al door een meerderheid van de Tweede en Eerste Kamer aangenomen. Alleen VVD, CDA, ChristenUnie en SGP stemden tegen. Maar omdat de Grondwet hiervoor moet worden gewijzigd, moet het na de komende verkiezingen (in principe op 15 maart 2017) opnieuw worden aangenomen, en dit keer met tweederde meerderheid. Dat zal lastig worden, al zouden de voorstanders het nu volgens de laatste cijfers van Peil.nl nét halen. De vraag is alleen of hun kiezers er nog op zitten te wachten. Het is ironisch, maar juist stemmers op GroenLinks, PvdA en D66 antwoordden op vragen rond het Oekraïne-verdrag dat ze een volgende keer liever geen bindend referendum zien. Misschien omdat ze dit keer toevallig hun zin niet krijgen? 'Kiezers zijn net zo opportunistisch als politici', grapt Rosema.

Zwitserland referendumland

Frustratie? Referendum maakt Zwitsers gelukkig. Lees hier meer.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.