HOE ZORG VERDWEEN UIT...

HET begin van leven is als de oorsprong van de Donau: een heleboel kleine stroompjes vloeien, naar het prachtige beeld van de schrijver Claudio Magris, ineens ergens samen....

De moderne geneeskunde heeft de maakbaarheid van de twee levensuitersten enorm verhoogd. Aan de ene kant weet men met veel inzet en technisch vernuft te vroeg geboren babies in leven te houden, aan de andere kant kan de dood op bestelling worden bezorgd.

Tussen wieg en graf speelt zich daarnaast nog de nieuwe maakbaarheid van het inzakkende of verzwakkende lichaam af. Er is al voorspeld dat de gemiddelde leeftijd in deze eeuw met ongeveer twintig jaar kan worden verlengd. Het raadsel van het leven is afgenomen en daarmee misschien ook de eerbied voor het leven. Niet uitsluitend bij de wetenschappelijk steeds beter onderlegde medici, ook bij de patiënten, die van de huisarts een antibiotica-kuur 'opeist', of 'recht' heeft op euthanasie. De patiënt is een veeleisende consument geworden. Het beleid van twee Paarse kabinetten heeft er aan bijgedragen dat de medische hulpverleners ingeklemd zijn geraakt tussen een almaar afknijpende overheid en de mondige cliënt, omringd door een uitvoerige rechtsbescherming.

Daar zit iets tegenstrijdigs in. Wie werkelijk mondig is, neemt de verantwoordelijkheid voor eigen gezondheid op zich en eist niet van artsen een onmogelijk resultaat. De inspanningsverplichting die vroeger de gezondheidszorg beheerste is steeds meer uitgemond in een resultaatsverplichting. Maar wie heeft het leven volledig in eigen hand?

De omvorming van patiënt tot veeleisende consument, is mede een factor geweest waardoor het met de zorg in Nederland zo hard achteruit is gegaan. Natuurlijk niet de enige factor. Eerst kwam er de calculerende en vaak miscalculerende overheid, daarna de steeds meer en betere hulp vragende medische consument. Als sluitstuk komt dan een wanhopig of cynisch geworden hulpverlener tevoorschijn. Laat ik deze verstoorde driehoeksverhouding eens nader bekijken.

De overheid kan niet goed calculeren. Het langdurig aan banden leggen van de medische opleidingsplaatsen en het - nog geen vijftien jaar geleden - sluiten van twee bloeiende tandartsenopleidingen hebben geleid tot een nijpend tekort aan huisartsen en tandartsen. Welke minister of ambtenaar heeft deze planningsmiskleunen op zijn conto?

Onze buren hebben het beter door gehad. België en Frankrijk hebben driemaal zo veel huisartsen op elke tienduizend inwoners, Duitsland tweemaal zoveel. Duitsland en België hebben anderhalf tot tweemaal zoveel specialisten en ziekenhuisbedden, wat we allemaal hebben opgemerkt na de brand in Volendam. Bovenop deze 'geplande schaarste' kwam het budgetsysteem, dat het aantal behandelingen aan allerlei kwalitatieve en kwantitatieve beperkingen onderwierp. Regels, regels, regels, in plaats van werk, werk werk, dat was het onuitgesproken devies van Paarse gezondheidszorg.

De aldus gecreëerde schaarste in het aanbod van medische voorzieningen werd geconfronteerd met een almaar groeiende vraag, deels gewoon omdat de bevolking ouder wordt, maar ook omdat de nieuwe medische consument beter en sneller behandeld wil worden. Zij rekent er gewoon op en gooit waar nodig nieuwe wapens in de strijd, zoals een beroep op de rechter. De juridisering van de medicalisering zorgt thans voor een verdubbeling van de regels, de kwadratuur van de arts-patiëntencirkel.

Maar niemand wordt daar echt vrolijker, gelukkiger en tevredener van. Integendeel zelfs. De houding van een terugtrekkende overheid, die wel alles regelt, maar via het budgetsysteem de feitelijke verantwoordelijkheid bij anderen legt, staat haaks op de traditioneel op persoonlijke zorg en inspanningen gerichte arts en medische hulpverlener. De postmoderne, alles eisende consument legt niettemin de verantwoordelijkheid voor eigen gezondheid uiteindelijk weer neer bij de behandelende artsen en verpleegkundigen. Dit staat eveneens haaks op de traditionele houdingen en medische moraal van de hulpverleners, die niet op elke eis van vervolmaakbaarheid van het leven willen of kunnen ingaan.

Ziehier het wrede dilemma voor de medische hulpverleners: of mee gaan doen met het 'systeem' en nog heviger gaan rekenen dan nu al van hen geëist wordt, ófwel vasthouden aan enkele oude principes en idealen bij de zorg voor het leven van medemensen. Kiest men voor het eerste, dan verdwijnt de zorg, kiest men voor het tweede dan verdwijnen, teleurgesteld of cynisch geworden, steeds meer hulpverleners. Het is met de zorg als met de Donau: je kan het begin van het einde niet precies aanwijzen, totdat hij er opeens niet meer is.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden