Analyse Scholenwet

Hoe zorg je dat de juiste scholen gesticht worden? De Kamer heeft een oplossing, experts zijn sceptisch

Hoe maak je het makkelijker om goede nieuwe scholen te stichten en tegelijkertijd moeilijker om slechte nieuwe scholen te stichten? Na meer dan een kwart eeuw politieke strijd denkt de Tweede Kamer nu een antwoord te hebben op die vraag. Onderwijskenners vrezen dat het misschien problemen zal oplossen, maar ook veel nieuwe zal creëren.

De School of Understanding in Amstelveen is een van de nieuw opgerichte scholen. Op de basisschool staat de levenshouding van het kind centraal. Beeld Pauline Niks

Dinsdag zal een Kamermeerderheid waarschijnlijk instemmen met het wetsvoorstel ‘Meer ruimte voor nieuwe scholen’. Feitelijk is het een aanpassing van de spelregels rondom Artikel 23 van de Grondwet, waarin ouders de vrijheid krijgen om scholen stichten.

De afgelopen jaren heeft menig onderwijsvernieuwer en wethouder gefrustreerd geconstateerd dat die regels verouderd zijn. In de eerste plaats omdat het alleen mogelijk is om bijzondere scholen te stichten op basis van een wettelijk erkende richting, zoals protestants, islamitisch of algemeen bijzonder, waaronder bijvoorbeeld montessori-onderwijs valt. Voor moderne onderwijsconcepten is in zo’n systeem nauwelijks ruimte. 

Ten tweede zijn er de rekenmethoden waarmee het ministerie van Onderwijs vaststelt of een nieuwe school levensvatbaar is. Dat gebeurt onder meer op basis van demografische gegevens en vergelijkingen met andere gemeenten. De uitkomst van het theoretische model lijkt vaak niet erg overeen te komen met de behoefte in de praktijk. Het model maakt het ook vaak onmogelijk om binnen één stroming een concurrerende school op te zetten. Amsterdam loopt daar nu tegenaan. Er is binnen de gemeente een groep moslims die graag een school zou willen opzetten die concurreert met het omstreden Cornelius Haga Lyceum.

Tegelijkertijd heeft de politiek de afgelopen jaren geleerd om schoolstichters met de nodige scepsis te benaderen. Zo faalde het afgelopen decennium het concept ‘Iederwijs’ jammerlijk, net als sommige evangelische lagere scholen. Een betrekkelijk nieuwe hindoeschool moest wegens malversaties en slecht onderwijs de deuren sluiten, net als de islamitische middelbare school Ibn Ghaldoun in Rotterdam.

Ook het Islamitisch College Amsterdam presteerde niet goed en werd in 2011 gesloten. Medewerkers en oud-bestuurders zijn nu actief bij het nieuwe Cornelius Haga Lyceum – tot frustratie van het kabinet en het Amsterdamse stadsbestuur.

In de gewijzigde wet wordt zowel de lijst met ‘erkende richtingen’ als het ingewikkelde rekenmodel afgeschaft. Het enige criterium is voortaan of er genoeg potentiële leerlingen zijn voor een nieuw initiatief. Hoeveel handtekeningen daarvoor nodig zijn, wordt met een ingewikkelde berekening bepaald, maar het zal volgens onderwijskenners vaak om enkele honderden gaan.

De kwaliteit van de nieuwe scholen moet intussen worden gegarandeerd door vooraf te bepalen of er een kwalitatief goed onderwijsplan ligt. Ook wordt er gekeken of de bestuurders van de school in het verleden betrokken zijn geweest bij scholen die door de inspectie gesloten zijn.

Veel onderwijskenners zijn kritisch over de nieuwe wet. Hoewel zij de ideeën erachter doorgaans ondersteunen, vrezen zij dat de nieuwe regels een recept zijn voor chaos en kostenverslindende affaires rond scholen.

‘Het belangrijkste probleem is dat het erg vrijblijvend is om als ouder een initiatief te steunen’, zegt Misha van Denderen, die de afgelopen jaren met zijn Stichting voor Persoonlijk Onderwijs in verschillende gemeenten scholen oprichtte. ‘Ze hoeven er niet eens voor te tekenen dat ze hun eigen kind op de nieuwe school inschrijven.’

De Groningse onderwijssocioloog Sietske Waslander waarschuwde de Tweede Kamer ervoor dat veel partijen zullen proberen groepen ouders achter zich te krijgen. Uit andere landen en experimenten blijkt dat er binnen religieuze groepen, onder onderwijspersoneel en bij commerciële partijen groot animo is om nieuwe scholen op te richten. Zij hoeven maar een beperkt aantal ouders te enthousiasmeren om van start te kunnen gaan.

Gemeenten moeten die nieuwe scholen vervolgens binnen twee jaar van huisvesting gaan voorzien. Het zal gemeenten veel geld en energie kosten om die belofte waar te maken, vreest de Vereniging Nederlandse Gemeenten. Intussen bestaat de kans dat een groot deel van de initiatieven mislukt omdat de nieuwe scholen wel snel moeten groeien. Van Denderen: ‘Dat zijn drama’s voor die leerlingen en het kost ook veel geld.’

De kwaliteitstoets voor de nieuwe bestuurders beschouwt Van Denderen vooral als symboolwetgeving. ‘Een slim bestuur schakelt gewoon een bureautje in dat de aanvraag begeleidt.’ Bestuurders die eerder bij andere scholen faalden kunnen altijd nog betrokken blijven bij een nieuw initiatief door een familielid of vriend de aanvraag te laten doen.

Minister Slob erkende twee weken geleden in de Kamer dat de wet mogelijk tot veel nieuwe aanvragen zal leiden. ‘De wet biedt meer ruimte voor nieuwe scholen.’ Maar hij denkt dat er voldoende voorwaarden zijn om de levensvatbaarheid en kwaliteit van die initiatieven te controleren. Of de wet er daadwerkelijk komt, is ook na dinsdag overigens nog niet zeker. In de Eerste Kamer moet Slob nog een meerderheid zien te krijgen.

Hoe kan het dat uitgaven aan onderwijs stegen, en salarissen niet?
Sinds 2012 gaat op Twitter een grafiek rond die moet aantonen dat het onderwijs relatief steeds minder uitgeeft aan leraren en steeds meer aan randzaken. Kaya Bouma en Rik Kuiper proberen te achterhalen of die kloof echt bestaat.

Als het over Rusland gaat, dan gaat het bijna altijd over één Rus: Vladimir Poetin. Correspondent Tom Vennink maakt in de videoreeks Generatie Poetin kennis met ambitieuze jongeren die zijn opgegroeid onder zijn bewind. ‘Het is beter om van een afstandje naar dat gekkenhuis te kijken.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden