Hoe zijn de daders te berechten? 1 Haagse rechter

In elk geval één hoogleraar internationaal recht is optimistisch over de kans de daders te vinden. Stel dat dat lukt, en niet iedereen ziet dat gebeuren, dan zijn er drie manieren om ze te vervolgen.

'Iedereen die roept dat de vervolging van de daders niks wordt, rekent buiten ontwikkelingen in het internationaal strafrecht', zegt Willem van Genugten, hoogleraar internationaal recht. Wat hem betreft, is het best mogelijk dat degenen die de raket afvuurden op de MH17, worden gevonden en vervolgd. Niet iedereen deelt zijn optimisme. 'De enige manier om de daders te vinden, is als een van de direct betrokkenen wroeging krijgt en zich meldt', zegt Dick Zandee, defensiespecialist bij Clingendeal. 'En dat zie ik niet gebeuren.'


Maar wat als het wel lukt de daders te vinden en bewijzen te verzamelen? Zaterdag is het Openbaar Ministerie begonnen aan een oriënterend onderzoek in Oekraïne. Wat de Nederlandse officier van justitie Thijs Berger precies doet, wil het OM niet zeggen. 'Waarschijnlijk is hij in overleg met Oekraïne over de vraag wie de potentiële daders - als zij worden gevonden - gaat berechten', aldus internationaal strafrecht advocaat Geert-Jan Knoops. Hij stelt zich daarbij vast ook de vraag of er sprake is van een oorlogsmisdrijf, voegt Van Genugten toe.

1 Haagse rechter

Sinds 2003 kunnen verdachten van oorlogsmisdrijven voor de Haagse rechtbank worden gedaagd. Zo oordeelden deze gespecialiseerde rechters eerder over Frans van Anraat, een Nederlandse zakenman die chemicaliën leverde aan het regime van Saddam Hoessein. En ook leden van de Afghaanse geheime dienst hebben zich moeten verantwoorden bij hen.


Niet alleen degenen die de raket daadwerkelijk hebben afgevuurd zouden gedaagd kunnen worden, ook hun bevelhebbers. Om het misdrijf te bewijzen moet er opzet aangetoond worden: hebben de verdachten bewust het risico genomen om burgerslachtoffers te maken? De aanklager moet bovendien aantonen dat het bewijs betrouwbaar is en dat er niet gerommeld is op de rampplek. Daarnaast is het de vraag of er directe getuigen zijn die een verklaring willen afleggen. 'Nu al moeten zo veel mogelijk getuigen worden gehoord. Ook mensen die zeggen van niks te weten', zegt Van Genugten. 'Dat kan later van pas komen.'

2 Internationaal Strafhof

Dezelfde bewijzen zijn nodig voor een proces bij het Internationaal Strafhof, ook in Den Haag, de tweede gerechtelijke instantie waar de verdachten kunnen worden vervolgd. Voor dit hof, gespecialiseerd in oorlogszaken, verschenen onder anderen Germain Katanga, de krijgsheer van Congo, en Laurent Gbagbo, de vroegere president van Ivoorkust. 'Berechting door dit hof heeft internationaal meer gewicht. Daardoor', zegt Knoops, 'kun je tijdens de onderzoeksfase meer internationale, politieke druk uitoefenen. Dat kan een voordeel zijn.'


Het nadeel van het hof is dat processen vaak lang duren, veel langer dan bij de Haagse rechtbank. Soms nemen ze jaren in beslag. Bovendien moeten verdachten fysiek aanwezig zijn. Dat kan een probleem opleveren. Het is immers nog maar de vraag waar de daders zich bevinden en of dat land ze uitlevert. Knoops: 'Maar dat probleem kan zich ook voordoen bij de Nederlandse rechter. Veroordeling bij verstek is in dit soort zaken niet waarschijnlijk.'


In elk geval één hoogleraar internationaal recht is optimistisch over de kans de daders te vinden. Stel dat dat lukt, en niet iedereen ziet dat gebeuren, dan zijn er drie manieren om ze te vervolgen.

3 Buitenlandse rechter

De Haagse rechter en het Internationaal Strafhof kunnen zich alleen over de zaak buigen als het neerschieten van de MH17 wordt gezien als een oorlogsmisdrijf. En daarover zijn de juristen het niet eens. Volgens de Tilburgse hoogleraar Van Genugten heeft 'deze aanslag alles van een oorlogsmisdrijf. Het is een grove schending van de rechten van de mens, begaan in tijden van oorlog. Het maakt niet uit of dat is gebeurd tijdens een binnenlands, of internationaal conflict.'


Zijn Amsterdamse collega Harmen van der Wilt denkt daar anders over. 'Hoe afgrijselijk de ramp ook is, je moet juridisch wel hard kunnen maken dat de daders de raket hebben afgevuurd en daarbij bewust waren van de grote kans dat daardoor burgerslachtoffers zouden vallen. Tot nu lijkt het erop dat degene die de raket afvuurde een enorme vergissing heeft begaan.'


'Het was zeker geen opzet om een passagiersvliegtuig te raken', reageert Van Genugten. 'Maar ze namen wel het risico om slachtoffers te maken door een raket af te schieten.'


Mocht het OM concluderen dat er geen sprake is van een oorlogsmisdrijf, dan nog kunnen verdachten worden vervolgd wegens dood door schuld. Niet in Nederland, wel in het land waar het misdrijf is gepleegd. 'Oekraïne kan ze dan vervolgen, of Maleisië', zegt Van der Wilt. Het vliegtuig was juridisch gezien Maleisisch 'grondgebied'. 'De vraag is echter willen we dat? Maleisische rechters kunnen alleen verdachten veroordelen die fysiek aanwezig zijn. Zowel Rusland als Oekraïne levert in principe geen onderdanen uit. Vervolgens kan Nederland deze twee landen verzoeken om de verdachten daar te berechten. Maar zal dat een eerlijk proces opleveren?'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden