Hoe werkt het brein van de schrijver?

Arnon Grunberg biedt zichzelf aan als proefkonijn voor een uniek wetenschappelijk experiment. Zijn lezerspubliek komt later ook aan de beurt.

NEW YORK - Het is avond in Manhattan, de hotelsuite is schemerig verlicht. Arnon Grunberg zit klaar. Het is even passen en meten maar dan krijgt hij de badmuts met witte noppen en draden over het hoofd getrokken. Zijn brein produceert de associatie met 'een sciencefictionfilm uit de jaren zeventig'. Hij lacht erom, maar wat hier gebeurt is een serieuze zaak. In het halfduister zijn we getuige van mogelijk de eerste stap op weg naar de onttovering van het schrijverschap.


Grunberg begint vandaag in zijn New Yorkse huis aan een uniek experiment, waarbij hersenonderzoekers meten wat zich in zijn hoofd en lijf afspeelt als hij schrijft. Waar komen de ideeën, beelden, dialogen en emoties vandaan als hij de komende twee weken schrijft aan een boek? Kunnen we greep krijgen op de chemische processen die zich voltrekken bij het scheppen van kunst? Kan dat geheim worden ontfutseld aan de hersenen, deze door God of evolutie ingerichte supergecompliceerde en hyperactieve werkplaats bestaande uit honderd miljard neuronen en minstens net zo veel ondersteunende cellen?


Het experiment prikkelt de verbeelding, maar de uitvoering is prozaïsch. Met draden zit Grunberg de komende twee weken vast aan de computers van een wetenschappelijk team. Zij meten zijn hersenactiviteit via een EEG, zijn hartslag via een ECG en emoties en opwinding via de galvanische huidrespons.


Het is spannend: wat vindt men in dat brein? Van de rat is bekend hoe die informatie opneemt en verwerkt, maar van de mens, laat staan de schrijver, weten we veel minder. Grunberg is er niet helemaal gerust op. 'Ik denk dat het best ontluisterend kan zijn.'


Daarnaast is er de tinteling van het nieuwe, het openen van een wereld van ongekende nieuwe mogelijkheden. Wat is er mogelijk als we straks meer weten over de mechanismen die creativiteit sturen? Kunnen we dan gaan denken aan het ontwikkelen van schrijversdoping, aan schrijfrobotten, aan Grunberg-klonen?


Hersenonderzoek besteedt veel aandacht aan stoornissen. Onderzocht wordt waardoor depressiviteit en schizofrenie veroorzaakt worden en wat ertegen kan worden gedaan met medicijnen. In Amerika kijken ze waar in de hersenen de aanleg tot geweld of liegen huist.


Het onderzoek naar de verborgen bronnen van Grunbergs creativiteit is een 'nieuw pad', zegt Ysbrand van der Werf, de 42-jarige onderzoeker van het Nederlands Herseninstituut en het VUMC die met TNO-collega Jan van Erp (44) het experiment leidt. In de hotelkamer aan Lexington Avenue geven ze uitleg over de proefopstelling en denken ze hardop over de toekomst.


Het eerste idee kwam van Grunberg. Hij meldde zich met uitgever Nijgh & van Ditmar bij de wetenschappers met de vraag: is het lezen van Grunberg schadelijk voor de hersenen? 'Een beetje wacko idee', zegt Van Erp. Besloten werd dat gemeten zou worden hoe Grunberg kunst produceert, maar ook hoe lezers dat beleven.


Dat eerste kan ertoe leiden dat kunst haar schoonheid verliest, beaamt Van der Werf. 'Maken we van kunst iets mechanistisch, zien we creativiteit straks in termen van golfjes en bundels neuronen, dan maak je het klein, ontmythologiseer je het, zoals Arnon zegt.' Maar, en hij haalt wis- en natuurkundige Robbert Dijkgraaf aan: 'Als je het heelal probeert te begrijpen, maak je het dan minder mooi? Nee, dan maak je het juist prachtig.' Grunberg koestert zelfs zijn nieuwe badmuts 'Die betovert', lacht hij.


Het is overigens niet eenvoudig bloot te leggen hoe gedachten ontstaan. 'Als je de chemische processen meet in een rat of een mens, weet je dan waar de gedachten vandaan komen? Dat is nog steeds een stap die we moeilijk kunnen maken. Wij meten hersenactiviteit als weerslag van onderliggende processen', zegt Van der Werf. Tot die onderliggende processen dring je niet zo gemakkelijk door. 'We zijn daarmee nog niet tot de bodem gekomen. Maar pas is er wel een publicatie verschenen over waar humor in de hersenen zou zitten.'


Dus het is mogelijk dat we meer greep krijgen op het scheppende proces en daar iets mee kunnen doen. Van der Werf: 'Misschien kan een schrijver zich 's ochtends meten en kijken of hij vandaag moet gaan schrijven of een dag moet overslaan. Van Erp acht het niet ondenkbaar dat er middelen komen waarmee we creativiteit kunnen stimuleren.


Schrijversdoping zouden we kunnen krijgen, erkent Grunberg, 'al vraag ik me af wat dat zou kunnen zijn naast de al bekende drugs, drank, koffie en nicotine.' Daar vinden ze wel wat op. 'Ja, en dan wordt het verboden.' Hij lacht om zijn ingeving, ziet misschien beelden van ontkennende schrijvers voor zich en zegt er een verhaal in te zien.


In een schrijfcomputer of schrijfrobot gelooft hij niet. 'Ze zijn ver gekomen met computers die kunnen schaken. Maar dat lukt niet met schrijven. Dat is een onlogisch proces. Daarom ook zal schrijverschap niet kunstmatig te kopiëren zijn.'


Mogelijk is dat via e-boeken een interactieve relatie ontstaat tussen schrijver en lezer. Dat gemeten wordt - zoals ook bij deze test - hoe lezers boeken beleven en dat de verhaallijn daaraan wordt aangepast. Volgens Grunberg heeft een literatuurwetenschapper hem gezegd dat 'games' de toekomst van de literatuur zijn. Hij ziet het als niet-gamer nog niet voor zich.


Zo draaien deze avond ieders hersenen op volle toeren in het produceren van gedachtenexperimenten. Van der Werf trapt op de rem: 'Allemaal nog toekomstmuziek.'


Van Erp: 'Verwacht geen wondermiddelen, waardoor we ineens allemaal Chopin, Grunberg en Ben Johnson ineen worden. Als ik me volstop met EPO kom ik nog niet Alpe d'Huez op.'


Grunberg denkt dat het misschien pas over twintig jaar mogelijk is intuïtie te ontleden. 'Het volgende boek schrijf ik weer zonder badmuts. Het zal dan niet voelen alsof ik iets verloren heb.'


Het experiment met Arnon Grunberg is live te volgen op internet. Elke dag vanaf 16 uur op volkskrant.nl/grunberg.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden