Vijf vragen Ventilatie in stallen

Hoe wenselijk is het dat in veel stallen geen raampje meer open kan?

In de hitte gingen vorige week duizenden varkens en kippen dood door ventilatieproblemen. Leunen de hermetisch afgesloten stallen te zwaar op technologische systemen?

Varkens in hun stal. Beeld ANP Sander Koning

Wat is er gebeurd?

In twee varkensstallen vielen vorige week door technische storingen de luchtwassers uit. Deze systemen zuiveren de uitgaande lucht om de uitstoot van vervuilende stoffen te verminderen en stankoverlast voor de omgeving te beperken. De stallen waarin ze hangen zijn, om weglekken van schadelijke stoffen te voorkomen, vaak hermetisch afgesloten. Doordat de ventilatie is geïntegreerd in het systeem met de luchtwassers, viel die ook uit en stikten de dieren door gebrek aan zuurstof in de ‘potdichte stal’, zoals de varkenshouder uit Maarheeze de situatie op zijn erf beschreef. Bij hem gingen 2.100 dieren dood, in Middelharnis ging het om enkele honderden varkens.

Waarom zit er zoveel techniek in stallen?

De wet schrijft niet voor dat boeren luchtwassers moeten ophangen, maar in de praktijk ontkomen met name varkenshouders er niet aan. ‘De eisen voor het uitstoten van ammoniak en fijnstof zijn de laatste jaren zo streng geworden, dat alleen luchtwassers ervoor kunnen zorgen dat ze onder de norm blijven’, zegt Anne Hilhorst van Wakker Dier. Op papier althans, want er zijn grote vraagtekens bij de beloften van 70 tot 80 procent reductie in ammoniakuitstoot. Bovendien slurpen ze energie en is het voor veehouders aanlokkelijk ze uit te zetten.

Maar al voor de luchtwasser gemeengoed werd, was mechanisch ventileren in gesloten varkens- en pluimveestallen de norm. ‘De enige manier voor boeren om aan de consumentenvraag naar goedkoop vlees te voldoen, is door schaalvergroting’, zegt Thea van Niekerk, die aan Wageningen Livestock Research (WLR) onderzoek doet naar pluimvee. ‘En in grote stallen ontkom je dan niet aan mechanische ventilatie.’

Wat was de rol van de hitte?

Allereerst is bij hitte een gebrek aan ventilatie dieren eerder fataal. Bij een kippenstal in het Limburgse Neer werkte de ventilatie donderdag wel, maar kreeg die de temperatuur niet ver genoeg omlaag. Vierduizend vleeskuikens gingen dood.

Of de systemen bij de varkensboeren door de hitte uitvielen, is niet duidelijk. Het zou Van Niekerk niet verbazen, gezien de treinen die het ook lieten afweten. Met het toenemend aantal warme dagen is het volgens de Wageningse onderzoeker vooral zaak te leren van wat er misging en goede achtervangsystemen te ontwikkelen.

Zijn er nu dan geen noodsystemen?

Jawel, maar het is de vraag hoe effectief die zijn. Een kunstmatig ventilatiesysteem moet volgens het Besluit houders van dieren een ‘passend noodsysteem’ hebben voor als het hoofdsysteem uitvalt. Wat ‘passend’ in dit geval betekent, verschilt volgens het landbouwministerie van geval tot geval. Voorbeelden zijn een aggregaat voor noodstroom en een noodluik om in de stal zonder ramen en grote deuren toch verse lucht te kunnen binnenlaten. De enige strikte regel is dat de veehouder op zijn minst een alarmsysteem moet hebben dat waarschuwt als de boel uitvalt. De Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) houdt hierop toezicht, maar kon dinsdag nog niet zeggen of de varkenshouders in Maarheeze en Middelharnis aan de eisen voldeden.

Ook als de back-upsystemen aanwezig zijn, is dierenarts Frederieke Schouten van Varkens in Nood nog niet gerustgesteld. Want doen die het nog als de stroom in de omgeving uitvalt? En wat heb je aan een aggregaat als luchtsystemen kapot zijn. ‘Veel boeren, die niet altijd naast hun stallen meer wonen, krijgen tegenwoordig bovendien bericht op hun telefoon bij calamiteiten’, zegt Schouten over het verplichte alarmsysteem. ‘Zonder internet komen die niet of te laat aan, terwijl bij gebrek aan zuurstof er binnen enkele minuten iemand bij de dieren moet zijn.’ De varkenshouder uit Middelharnis bevestigt dat haar alarmsysteem werkte, maar ze te laat bij de dieren was om ze te redden.

Leunen we te zwaar op technische oplossingen?

Econoom varkensproductie Robert Hoste van Wageningen Universiteit (WU) weet niet of het probleem van verstikking door luchtwassers groter is geworden, maar ziet vooral meer aandacht voor dierenleed. Diersterfte werd vroeger vooral als een drama voor de boer gezien. Hoste heeft wel een aantal stevige bezwaren tegen luchtwassers, bijvoorbeeld dat die de lucht pas zuiveren als de dieren (en de mensen in de stal) die al hebben ingeademd.

Hij is veel meer voor stalsystemen die voorkomen dat de voor de natuur schadelijke ammoniak überhaupt ontstaat bij het samenkomen van de urine en de mest. Er zijn voorbeelden van veehouders die hiermee succes hebben, zoals Kees van der Meijden uit Oirschot. Hij wilde na een stalbrand geen centraal afzuigkanaal meer, omdat die bij brand als een soort schoorsteen fungeert. ‘Maar op veel plekken zijn de uitstootnormen zo streng, dat bij een innovatieve oplossing vaak toch nog een luchtwasser moet’, zegt Hoste.

Volgens veel dieren- en milieuorganisaties is het probleem structureler. Zij willen een eind aan grootschalige varkens- en pluimveehouderij, die niet meer zonder al die apparaten kunnen. Minder dieren en betere spreiding door het hele land is volgens hen onontbeerlijk om de problemen met dierenleed, stikstof (in de vorm van ammoniak) en geuroverlast op te lossen.

Van Niekerk van de WLR is minder sceptisch over de toename van technologie in stallen. ‘Extreme situaties zoals die van vorige week komen niet vaak voor’, zegt ze. ‘Bovendien zorgt de technologie er in veel meer stallen voor dat dieren er juist wel koeler bij staan.’

Meer over hitte bij dieren

Duizenden varkens en kippen stikten door hitte, stal zat ‘potdicht’

Op meerdere plekken in Nederland zijn tijdens de extreme hitte van afgelopen week dieren bezweken door gebrekkige ventilatie.

Hebben dieren ook een Nationaal Hitteplan nodig?
Stichting Wakker Dier pleit voor een Nationaal Hitteplan voor landbouwhuisdieren. Goed idee?

Nachtelijk slachten bij hitte is diervriendelijker, maar waarom gebeurt het niet?
Vleesverwerkers én dierenactivisten vinden het een goed idee: start bij hitte rond middernacht met de slacht. Er is alleen een probleem: de inspecteurs liggen om 00.00 uur nog op een oor.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden