Hoe weet je zeker dat iemand een misdaad zal begaan?

Max Pam
null Beeld
Beeld

Als het waar is wat De Telegraaf groot op de voorpagina bracht, dan heeft Geert Wilders gisteren een initiatiefwet ingediend die het mogelijk moet maken om preventief 'potentiële terroristen' op te sluiten. Zonder dat de persoon in kwestie een strafbaar feit heeft gepleegd en ook verder zonder enige vorm van proces kan zo iemand voor een half jaar achter slot en grendel worden gezet. Als schaker denk je dan meteen aan Nikolaj Vasiljevitsj Krylenko, die leefde van 1885 tot 1938.

Wie was deze Krylenko?

In de jaren na de Russische Revolutie was hij voorzitter van de Sovjetschaakbond of, nauwkeuriger gezegd: hij was voorzitter van de schaaksectie die viel onder de Revolutionaire Raad voor de Recreatie. Het was Krylenko die het schaken tot speerpunt maakte van het streven om de Sovjetmens te laten uitblinken in sport. Arbeiders moesten leren schaken, dit om aan te tonen dat het communistische systeem ook superieure geesten uit de laagste klassen kon voortbrengen.

In 1925 organiseerde Krylenko het internationale schaaktoernooi van Moskou, tot dan de zwaarste krachtmeting ooit in Rusland gehouden. Tijdens het toernooi liet hij de spelers door psychologen observeren en verzamelde hij gegevens over hun levenswandel en hun schaakstijl.

Maar Krylenko deed nog wat anders. Het schaken had een ideologische component, maar het bleef een bijzaak, een hobby. Zijn doelen waren groter en lagen verder. Tijdens de revolutie wierp Krylenko zich op als Volkscommissaris van Oorlog en onder Stalin zou hij Volkscommissaris van Justitie worden. In die laatste hoedanigheid organiseerde hij schijnprocessen tegen groepen die hij zag als 'vijanden van het volk'. Een van de instrumenten die hij daarbij hanteerde, was de zogenaamde 'profylactische arrestatie'.

Profylaxe is een term die toen in het schaakspel opgeld deed. De grote Aaron Nimzowitsch had hem bedacht. Hij wees erop dat de schaker moet anticiperen op de potentiële plannen van zijn tegenstander, ook als die tegenstander nog niet aan de uitvoering van die plannen is toegekomen. Alvorens zelf aan te vallen, is het soms verstandiger eerst de vijandelijke mogelijkheden uit te schakelen.

Dit inzicht bracht Krylenko op het idee van 'de socialistische legaliteit'. Criminaliteit wordt daarin niet gedefinieerd door schuld of onschuld, veel belangrijker is het klassenelement. Iemand die een brood steelt van rijken, pleegt geen misdrijf, maar eerder een verzetsdaad. In het kapitalistische systeem zijn de uitbuiters de werkelijke misdadigers, en ten tijde van revolutie en oorlog kan het daarom nuttig zijn hen uit voorzorg te arresteren. Hoewel zij niemand direct hebben vermoord, bestolen of anderszins mishandeld, is het in het belang van de staat zulke mensen op te pakken. Dit noemde Krylenko 'de profylactische arrestatie'. De arrestanten hadden nog niets misdaan, maar als klassenvijanden waren zij in potentie misdadigers.

Krylenko groeide uit tot de drijvende kracht achter de Grote Terreur. Hij liet tegenstanders niet alleen profylactisch arresteren, hij liet hen ook met een nekschot profylactisch liquideren.

Als je zeker zou weten wanneer iemand een misdaad zal begaan, is profylactische arrestatie natuurlijk een ideaal middel. Maar hoe zeker ben je van zoiets? Wanneer iemand met een bomgordel om in de vertrekhal van een vliegveld staat, tamelijk zeker. Maar wanneer er nog geen bomgordel is, wanneer er nog geen duidelijke voorbereidingen zijn, alleen nog maar verdenkingen, moet justitie dan in staat worden gesteld om een potentiële terrorist - of wat daarvoor doorgaat - te arresteren? Je ontneemt iemand de mogelijkheid om op zijn schreden terug te keren, om iets niet te doen wat hij misschien van plan was, al is dat niet het belangrijkste.

Eigenlijk zou je continu in de hoofden van al die potentiële terroristen moeten kijken om te kunnen vaststellen wanneer het uur U is aangebroken. Zoiets lijkt praktisch uitgesloten. Daarnaast moeten allerlei criteria worden opgesteld om het begrip 'potentieel' te definiëren. Onbegonnen werk, met allerlei rare consequenties. Zou je iemand die een potentiële belediger is van minderheidsgroepen ook niet alvast moeten beboeten of arresteren? Trouwens, wat doe je na een half jaar met zo'n potentiële bommengooier? Vrijlaten, of nog een half jaartje erbovenop? Krylenko zou er geen moeite mee hebben, maar op die manier kun je iemand die geen enkel misdrijf begaan heeft levenslang opsluiten.

Met Krylenko is het niet goed afgelopen. In 1938 belde Stalin hem op om hem te verzekeren dat ze nog altijd even goede vrienden waren. Een half uur later stond de KGB op de stoep. Krylenko kreeg hetzelfde nekschot dat hij vele anderen had laten toedienen. Na de Stalintijd is nog getracht hem te rehabiliteren, maar onder schakers bleef hij bekend als 'de schoft die de schaakgeschiedenis een andere wending heeft gegeven'.

Niettemin wens ik de heer Wilders veel succes toe met zijn initiatiefwet.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden