InterviewHuub Buijssen, psycholoog

Hoe voorkomen zorgverleners psychische problemen? ‘De sleur sleurt je erdoorheen’

Zorgverleners uit de Chinese stad Fuzhou die naar coronabrandhaard Wuhan zijn uitgezonden worden groot op de wolkenkrabbers uitgebeeld om ze te eren. Beeld AFP

Het zorgpersoneel draait overuren onder extreme omstandigheden. Psychische problemen liggen op de loer. Maar volgens psycholoog Huub Buijssen werken de oprukkende groepssessies averechts. Beter kunnen zorgverleners zich richten op hun routine, zowel op het werk als daarbuiten. 

Ze werken door zonder te klagen maar ondertussen begint de pandemie wereldwijd zijn tol te eisen van het zorgpersoneel. De eerste buitenlandse onderzoeken komen met een alarmerend beeld: in Wuhan (waar de uitbraak begon) kampt de helft van alle artsen en verpleegkundigen met depressieve gevoelens en lijdt eenderde aan slapeloosheid. In Singapore zijn de cijfers iets gunstiger maar heeft nog altijd 15 procent angstklachten en vertoont 8 procent verschijnselen van posttraumatische stress. 

Zorginstellingen zetten sinds kort opvangteams in. Maar dat gebeurt noodgedwongen zo snel en massaal dat psycholoog Huub Buijssen, gespecialiseerd in trauma-opvang in de zorg, zich zorgen maakt. ‘Je moet wel weten wat je doet, anders help je mensen de verkeerde kant op’, zegt hij.

Volgende week verschijnt zijn nieuwe boek, een praktische gids voor zorgmedewerkers die worden geconfronteerd met een overweldigende ervaring. Met daarin veel aandacht voor de impressies die hij de afgelopen twintig jaar opdeed tijdens trainingen in zorginstellingen. Wat werkt wel en wat juist niet?

Collega’s helpen het beste

Psychologen zijn niet altijd meteen nodig. Zorgmedewerkers luchten hun hart het liefst bij mensen met dezelfde achtergrond of functie. Dat kunnen collega’s uit het team zijn maar de helft spreekt graag met collega's van een andere afdeling, die ze niet kennen en meer op afstand staan. ‘Dat praat makkelijker. Schaamte speelt een rol. Je wordt gezien als iemand die sterk in de schoenen staat en nu ineens toon je een andere kant. Daar wil je misschien later niet op worden aangesproken.’

Debriefen werkt niet

Er zijn instellingen die na afloop van de diensten op corona-afdelingen met de hele groep bij elkaar komen om ervaringen te delen. Dat klinkt nuttig maar dertig jaar onderzoek heeft duidelijk gemaakt dat die vorm van nazorg vaak niet effectief is en soms zelfs risicovol, zegt Buijssen. Zo hadden politieagenten die de Bijlmerramp hadden meegemaakt na debriefings meer klachten dan hun collega's die niet hadden meegedaan. 

Buijssen herinnert zich de verpleegkundigen die hem na de ramp in Volendam vertelden dat ze zo opzagen tegen de groepsdebriefings. ‘Ze hadden het al zwaar en moesten daar ook nog noodgedwongen het leed van collega’s aanhoren. In zo’n groepssessie ga je bovendien vergelijken: waarom heeft een ander het moeilijk en jij niet? Of andersom. Na een lange dienst zijn zorgmedewerkers moe en dan is het veel moeilijker om informatie op te nemen. Niet meedoen is lastig, iedereen is er, dan valt het op als jij je eraan onttrekt.’

Huub Buijssen.Beeld Boris Vermeersch

Vraag niet door maar leg uit

Het is een van de grootste valkuilen, zegt Buijssen, voor naasten maar zelfs voor psychologen: na een heftige gebeurtenis ontstaat de neiging om door te vragen en te gaan wroeten in emoties. Niet doen, is zijn advies, want daarmee verhoog je de kans op een verstoorde verwerking: ‘Een traumatische ervaring overschrijdt wat we aankunnen en daarom maken we een beschermend psychisch schild aan. Daar moet je niet geforceerd doorheen breken. Laat zorgmedewerkers vertellen wat ze kwijt willen maar vraag niet naar gevoelens en pijnlijke details. Luister en vat hooguit het verhaal samen.’

Wat vooral wordt gewaardeerd, aldus Buijssen, is uitleggen hoe de verwerking verloopt. ‘Vertel dat de situatie abnormaal is, niet hun reactie daarop. Dat er langzaamaan een weg omhoog zal komen. Dat iedereen anders reageert op een extreme situatie. En dat rust, zowel lichamelijk als geestelijk, het herstel bevordert.’

Vergeet de leidinggevenden niet

Buijssen was zes jaar teamleider in de ggz en dat was ‘een hele eenzame functie’, zegt hij. Leidinggevenden worden bij het organiseren van opvang vaak vergeten, weet hij en hij hoort van zorginstellingen hoe zwaar juist die groep het nu heeft. ‘Ze ervaren druk van bovenaf, moeten moeilijke beslissingen nemen, belangen afwegen, hun medewerkers ondersteunen maar ook de patiënten of bewoners en hun familie niet vergeten. En dat terwijl ze niet echt bij het team horen, ze staan altijd een beetje op afstand omdat zij de mensen op de werkvloer moeten beoordelen.’

Herstel door routine

Het bijzondere van een psychotrauma is dat het zelf de ingrediënten bevat voor herstel, zegt Buijssen. Wie een traumatische gebeurtenis meemaakt, krijgt daarna te maken met herbelevingen en vermijdingsgedrag. ‘Als je die twee kunt afwisselen, herstel je. Als je de beelden niet kunt stopzetten of er voortdurend voor wegloopt wordt dat lastiger.’

Het probleem in deze weken is dat die beelden blijven komen. ‘Dag na dag brengen nieuwe verdrietige ervaringen en niemand heeft een idee wanneer die stoppen. Die onzekerheid en die machteloosheid maken de verwerking extra zwaar.’ Toch beschikken verreweg de meeste mensen over zoveel veerkracht dat ze zich er doorheen zullen slaan, weet Buijssen uit ervaring.

‘De sleur sleurt je er doorheen’, houdt hij tijdens trainingen zijn gehoor vaak voor. ‘Je kunt zo’n extreme periode volhouden door je te concentreren op je werk, dat ligt binnen je invloedssfeer. En door ook buiten het werk je routine aan te houden.’

Wat ook helpt

In een zware periode waarin mensen tot het uiterste op de proef worden gesteld, bereiken ze vaak zoveel saamhorigheid dat ze daar later soms met weemoed aan terug kunnen denken. ‘We noemen dat de wittebroodsweken van de traumaperiode’, vertelt Buijssen.

De coronacrisis heeft één voordeel, zegt hij: ‘Echt alle zorginstellingen beseffen nu hoe belangrijk het is om de gezondheid van hun medewerkers te koesteren. Dat is hun grootste kapitaal.’ En nooit was er méér waardering en erkenning geweest voor het zorgpersoneel als nu. Ook dat kan de kracht geven om heftige gebeurtenissen te verwerken. 

Huub Buijssen: Collegiale ondersteuning en peer support na een overweldigende ervaring. Uitgeverij Tred. Gratis brochure voor professionals via www.traumaopvang.com

Volkskrant-redacteur Willem Feenstra bericht dagelijks uit het Amphia Ziekenhuis en uit zijn verhalen blijkt hoe zwaar het personeel het heeft. Telkens als een verpleegkundige door het raampje een afscheid ziet, probeert ze even weg te kijken.  

Artsen en ethici pleiten voor meer menselijkheid op de ic. ‘Ik geloofde nooit zo in ptss onder verpleegkundigen en artsen. Daar begin ik nu aan te twijfelen.’ 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden