Hoe voorkom je een ontvoering in een risicogebied?

Gisteren werd bekend dat de Nederlandse Anja de Beer, de plaatselijke leider van Zwitserse hulporganisatie Helvetas, in Kabul is ontvoerd. Hoe bereid je je voor als je naar een risicogebied vertrekt en hoe pakt dit in de praktijk uit? Oud-Volkskrant-correspondent in Kabul Natalie Righton en de in 2002 ontvoerde Artsen Zonder Grenzen-medewerker Arjan Erkel vertellen.

Oud-Volkskrant-correspondent Natalie Righton aan het werk in Kunduz. Ze woonde drie jaar met fotograaf Ton Koene in Afghanistan. Beeld Ton Koene

Natalie Righton heeft van januari 2010 tot januari 2013 voor de Volkskrant in de Afghaanse hoofdstad Kabul gewoond, om de hoek van de gisteren ontvoerde hulpverleenster Anja de Beer.

Voordat Righton Nederland voor Afghanistan inruilde, heeft ze vier maanden uitgetrokken om zich klaar te maken voor haar correspondentschap. Een van de voorbereidingen was een driedaagse veiligheidstraining, vertelt ze. 'Ik leerde daar over EHBO in crisisgebieden, hoe stop je bijvoorbeeld een slagaderlijke bloeding zonder EHBO-kit. Ook deden we rollenspellen waarbij je ontvoerd wordt door mannen met bivakmutsen, onder schot wordt gehouden en waar je leert om te gaan met agressieve kidnappers.'

Daarnaast schreef Righton samen met haar toenmalige vriend, fotograaf en veiligheidsexpert Ton Koene, een veiligheidsplan: 'Ik heb in die maanden veel met vrouwelijke journalisten gesproken, analyses gelezen en het internationale nieuws gevolgd. Dit resulteerde in een document van tien A4'tjes op het bureaublad van de toenmalige hoofdredacteur Pieter Broertjes. Daarin stonden de regels waar ik me aan zou houden. Ik hoefde het nooit na te lezen, het zat in mijn hoofd. Aan de andere kant was het ook een handboek voor de hoofdredacteur. Stel dat ik zou zijn ontvoerd, dan moest hij wel met droge ogen op televisie kunnen zeggen dat we er alles aan hadden gedaan om mij veilig te houden in Afghanistan.'

Documentaire

Over het leven van Natalie Righton in Kabul maakte ze samen met fotograaf Ton Koene de driedelige documentaire 'Extreem Leven - Natalie Righton in Afghanistan'. De afleveringen zijn online terug te kijken op de website van de VPRO.

Voor Artsen Zonder Grenzen-medewerker Arjan Erkel liep zijn verblijf in een crisisgebied minder goed af. Tijdens zijn verblijf in Machatsjkala, de hoofdstad van de Russische deelrepubliek Dagestan, is hij twintig maanden ontvoerd geweest.

Ook hij doorliep een veiligheidstraining: 'We werden door mannen in legerkleding hardhandig opgepakt en zogenaamd onder schot gehouden,' vertelt Erkel. 'Dan moet je kalm blijven, op al het lesmateriaal werd de vuistregel steeds herhaald: don't panic. Je moest nooit de held gaan spelen, aan dode helden hebben we niets, zeiden ze daar. Ook leerden we hoe we ons het beste konden gedragen in gevangenschap: vermijd oogcontact en mijd discussies.'

Arjan Erkel, vlak na zijn vrijlating voor de Nederlandse ambassade in Rusland. Beeld anp

De praktijk

Natalie Righton woonde in Kabul met fotograaf Ton Koene in een wijk waar veel buitenlanders en welgestelde Afghanen wonen. 'Ik koos er bewust voor om mijn huis niet af te laten wijken van dat van de Afghanen. Je hebt twee strategieën als je een woonplek zoekt in een oorlogsgebied: je kan potentiële ontvoerders afschrikken door van je huis een fort te maken met zwaarbewapende bewakers voor de deur of je kan juist proberen helemaal op te gaan in de Afghaanse samenleving. Wij kozen voor een middenweg en woonden in een huis met twee onbewapende bewakers bij de deur. Bovendien probeerde ik tegenover iedereen vanaf het begin duidelijk te maken dat ik in Afghanistan was om objectief verslag te doen als journalist en dat ik dus géén CIA-spion was.'

Righton koos haar medewerkers zorgvuldig. Om samenzweringen te voorkomen zorgde ze ervoor dat ze tolken had uit verschillende stammen. Ze vertelde hen bovendien zo min mogelijk over reisplannen, om zichzelf en de tolken te beschermen: 'Als zij wisten waar ik de volgende dag heen zou gaan, dan zouden ze afgeperst kunnen worden om die informatie vrij te geven. Ik wilde hun niet onnodig belasten met deze informatie.'

Daarnaast verbleef Righton buiten op straat nooit langer dan een kwartier op dezelfde plek staan. Dat vermindert de tijd die ontvoerders hebben om je daadwerkelijk van straat te plukken. 'We hadden in Kunduz, waar het ontvoeringsrisico groot was, meestal twee ringen van beveiliging om ons heen: de tolk stond naast me en daarnaast waren er nog twee Afghanen die op respectievelijk tien en twintig meter afstand de omgeving in de gaten hielden. Voelde één van ons zich niet op het gemak, dan volstond een knikje en spoedden we ons naar de auto en reden we weg. Pas dan bespraken we wat er mis was.'

Natalie Righton tijdens haar correspondentschap in Afghanistan. Beeld Ton Koene

Righton stond tijdens haar verblijf buiten de hoofdstad Kabul dagelijks in contact met Nederland: 'Ik had met de chef van de buitenlandredactie afgesproken dat ik hem elke dag op een vast tijdstip zou bellen. Mislukte dit op een zeker moment, dan moest ik het blijven proberen tot het wel lukte. Hadden we 24 uur later nog steeds geen contact weten te krijgen, dan zou het veiligheidsplan in werking treden en een professionele onderhandelaar en veiligheidsexpert worden ingeschakeld.'

Arjan Erkel nam in de dagelijkse praktijk ook zo min mogelijk risico's. Hij ging 's nachts niet op pad en kwam niet zomaar buiten de stad. Hij en zijn collega's lieten het van de situatie afhangen of ze met een busje van Artsen Zonder Grenzen of een onopvallende auto op pad gingen. Ook was er nauw contact met de veiligheidsdiensten.

Erkel was in Machatsjkala als lokale directeur van Artsen Zonder Grenzen zelf verantwoordelijk voor de regels. 'We hadden generieke veiligheidsplannen van Artsen Zonder Grenzen, maar naarmate de tijd vordert is er altijd wel iemand die zich niet aan de regels houdt. Eventjes naar het winkeltje aan de overkant lopen, dat moet toch wel kunnen, denk je dan. Het is alsof je met een biertje te veel achter het stuur gaat zitten of even niet handsfree belt in de auto. Je denkt dat jou niets overkomt'.

Anja de Beer

Righton kende de ontvoerde Anja de Beer van naam, ze woonden bij elkaar in de buurt. ‘Ik woonde in straat twee, zij werkte in straat vijf van de wijk Taimani,’ vertelt ze. ‘Ze woont al sinds 2000 in Afghanistan en heeft ook voor een organisatie gewerkt die veiligheidsrisico’s in kaart brengt, dus aan haar ervaring zal het niet liggen. Ik vermoed dat iemand bewust op zoek was naar de Beer of naar een andere persoon van haar organisatie. Als ze je willen ontvoeren, dan is er meestal wel een onbewaakt ogenblik te vinden waarop het kan.’

Het lijkt Arjan Erkel sterk dat Anja de Beer niet van de hoed en de rand weet wat betreft veiligheidsrisico’s. In zekere zin is het voor hem onderdeel van het vak. ‘Als NGO ben je kwetsbaar, hoe goed getraind je ook bent, je hebt zwakke plekken. Je reist vaak onbewapend en niet met grote pantserwagens. Als je het risico op ontvoering niet wil lopen, moet je niet naar een onveilig gebied toegaan.’

Ontvoering

Op een maandagochtend werd Erkel gebeld met de mededeling dat hij serieus gevaar liep. Na een dag vol bezoeken aan veiligheidsinstanties stapt hij 's avonds voor het huis van zijn toenmalige verloofde uit de auto als hij een groep gewapende mannen op hem af ziet komen: 'Fuck nu ben ik aan de beurt, dacht ik.'

Erkel werd in elkaar geslagen, maar eenmaal in het busje nam de ratio het over. 'Don't panic, de belangrijkste regel uit de training, schoot door mijn hoofd. Ik wilde huilen en smeken, maar in de Russische machocultuur moet je dat absoluut niet doen. Ik hield me aan de regels die me geleerd waren.'

De training had Erkel echter niet voorbereid op het leven in gevangenschap. 'Hoe ga je naar de wc als je onder schot wordt gehouden, zoals dat de eerste twee maanden was? Je hebt geen tandenborstel, je gaat stinken. Bovendien wil je na verloop van tijd toch oogcontact maken met je bewakers en iets over jezelf vertellen. Ik woonde toch twintig maanden met die mensen'.

Zijn gevangenschap kende ook relatieve lichtpuntjes: 'Het was fijn als ik mocht koken voor mijn bewakers of even televisie mocht kijken. We damden weleens op mijn kamer, je woont toch twintig maanden met die mensen. Toch wordt het nooit leuk, de gedachte dat die mensen bereid zijn om je te doden blijft door je hoofd spoken.'

Natalie Righton in gesprek met een soldaat in Kunduz. Beeld Ton Koene

Naar huis

Na twintig maanden ontvoerd te zijn geweest, werd Erkel op 11 april 2004 vrijgelaten, nadat een miljoen euro aan losgeld was betaald. Voor zijn vrijlating heeft Erkel een aantal vragen moeten beantwoorden om te bewijzen dat hij echt Arjan Erkel was. 'Ik weet het nog precies. Ze vroegen me naar de naam van mijn eerste hond, mijn vorige tandarts en de zoon van mijn beste vriend. '

Van trauma's heeft hij geen last, bij terugkomst was Erkel vooral blij. 'Ik heb nooit nachtmerries, ik verstijf niet als ik een soldaat met een geweer zie. Het zijn enkel de herinneringen die blijven, maar ook die worden vager. In het begin dacht ik 50 keer per dag aan mijn ontvoering, nu nog maar drie keer per dag.'

Natalie Righton en Ton Koene hadden zich van te voren voorgenomen om maximaal drie jaar naar Afghanistan te gaan. Tussendoor ging ze ook om de twee maanden weg uit Afghanistan, om gewenning te voorkomen: 'Op een dag kwamen Ton en ik een restaurant uitlopen en eenmaal in de auto zei Ton: 'Zag je die gewapende mannen in burgerkleding?' In Nederland was ik me rot geschrokken, maar hier was het me niet eens opgevallen. Toen wisten we dat het tijd was om weer even weg te gaan uit het land.' Tegenwoordig zit Righton op de Haagse redactie van de Volkskrant.

Bekendmaking ontvoering

Het bekendmaken van de naam van een ontvoerde ligt heel gevoelig. Voordat de identiteit van De Beer verscheen in diverse media, heeft Righton zowel de buitenland- als de internetredactie van de Volkskrant op het hart gedrukt om de naam niet te gebruiken in de berichtgeving. 'Toen de Telegraaf en daarna het ANP de naam Anja de Beer wèl naar buiten brachten, heb ik de familie gebeld om te vragen of ze bezwaar hadden tegen het publiceren van de naam. Dat hadden ze niet. Voor ons is de wens van de familie leidend. Ook haar werkgever heeft haar naam bevestigd. Maar dat de naam überhaupt naar buiten is gekomen, is echt niet handig.'

Toen hulpverlener Peter Oosterhuis in 2010 ontvoerd werd, was Righton correspondent voor de Volkskrant in Kabul: 'Ik en een groepje andere Afghanistan-correspondenten wisten al weken dat Peter Oosterhuis ontvoerd was, maar hebben zijn naam en foto bewust niet naar buiten gebracht. Er zou dan meer informatie over Oosterhuis bekend worden, wat zijn situatie bij de ontvoerders zou kunnen schaden. Ze zouden er bijvoorbeeld achter kunnen komen dat hij een zeer actief Christen is. Afghanen zouden dat kunnen verwarren met iemand die moslims in hun land wilde bekeren. Bovendien zorgt meer bekendheid ervoor dat de ontvoerders het losgeld kunnen opdrijven.'

Veiligheidsadviseur Wouter Kok, die Natalie Righton heeft geadviseerd en betrokken is geweest bij de vrijlating van Arjan Erkel, benadrukt ook dat het niet goed is dat de naam van Anja de Beer zo snel bekend is gemaakt. 'De eerste 24 uur zijn het belangrijkst,' vertelt hij telefonisch. 'In feite zijn het de eerste en de laatste uren van de ontvoering waarbij de ontvoerde, maar zeker ook de ontvoerders het meeste gevaar lopen. Ze zullen haar zo snel mogelijk naar een schuilplek willen brengen. Na 24 uur moet dit wel gelukt zijn en kan een eventueel onderhandelproces opgestart worden.'

In het geval van de ontvoering van Arjan Erkel heeft het Artsen Zonder Grenzen-team besloten de ontvoering bekend te maken bij het publiek, dit gebeurde echter pas na een paar maanden. 'Het bleef te lang stil vanuit de Russische overheden. Door de zaak onder publieke aandacht te brengen hoopten we de druk op te voeren.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden