Reportage

Hoe voorkom je dat buurtwacht knokploeg wordt?

Burgeroplettendheid

Mark van Glabbeek had het groepje tijdens de avondpatrouille al zien lopen. Hij kende de jongens niet en ze gedroegen zich ook nog eens verdacht. 'Toen ze ons uiteindelijk zagen, zetten ze het aanvankelijk op een rennen', vertelt Van Glabbeek, in het Eindhovense Strijp-S coördinator van de whatsappgroep voor bewoners.

Een buurtpreventie team maakt een rondje in het Eindhovense stadsdeel Strijp. Foto Freek van den Bergh / de Volkskrant

Meerdere keren per week loopt hij als buurtwacht patrouilles. Die ene keer liep het bijna uit de hand. Hij zette met collega's de achtervolging in tot ze vanaf het spoor met stenen begonnen te gooien. Toen trok het team van Van Glabbeek zich terug.

Met je buurman op patrouille door de wijk: in veel Nederlandse steden is het tegenwoordig een normale gang van zaken. Nederland telt 661 teams van buurtwachten die regelmatig patrouille lopen. De misdaadcijfers dalen en de buurpreventie wint aan populariteit. De vraag is of het een los kan worden gezien van het ander.

Enthousiast

Gemeentes zijn enthousiast. Voor groepjes buurtwachten stellen ze geld en materieel beschikbaar. Die bedragen zijn vrij besteedbaar en kunnen oplopen tot duizenden euro's, zegt socioloog Vasco Lub, die uitgebreid onderzoek deed naar het fenomeen (zie inzet). 'Het maakt niet uit waar je in Nederland woont, als je drie of vier buren kunt mobiliseren en je naar de gemeente stapt, zullen ze je meestal enthousiast omarmen.'

Van Glabbeek zette een eigen buurtpreventieteam op nadat er een reeks inbraken in zijn wijk plaatsvond. 'De politie had gewoon niet genoeg capaciteit om die inbraakgolf aan te pakken', zegt hij. Hij kreeg van de gemeente een weerbaarheidstraining, geld en gratis materieel, zoals veiligheidshesjes en portofoons. 'De gemeente was dolblij met ons.'

Informatie

Naast geld wordt tegenwoordig ook informatie met bewoners gedeeld om criminelen eerder in de kraag te kunnen vatten. Kentekens van verdachte auto's worden doorgespeeld naar buurtwachten zodat zij bij signalering de politie kunnen waarschuwen. In Strijp-S wordt door de bewoners een Excelbestand van kentekens van verdachte voertuigen bijgehouden en overgedragen aan de politie.

Dat buurtwachten hun taken serieus nemen, ondervindt privédetective Sander van Betten regelmatig. Vroeger stapte er wel eens een wijkagent op hem af als hij in een woonwijk aan het posten was. Nu staan er regelmatig groepjes bewoners om zijn auto. 'Buurtpreventie is echt een plaag: ik zorg dat ik een das om heb en een overhemd draagt als ik op pad ga, anders ben je meteen verdacht.'

Autoriteit

Het roept de vraag op hoe ver de autoriteit van buurtwachten eigenlijk voert. Lub: 'Een groep hangjongeren wegsturen bijvoorbeeld, mag dat voor de wet nou wel of niet? Bij de buurtteams die ik volgde, hadden ze geen idee.' En wat had Van Glabbeek anders kunnen en mogen doen toen hij door een stelletje relschoppers met stenen werd bekogeld dan de politie bellen? Hij weet het niet.

Stichting Privacy First waarschuwt nadrukkelijk voor de negatieve kanten van buurtpreventie. Door de wildgroei aan initiatieven en gebrek aan centrale regelgeving kan discriminatie en stigmatisering in de hand werken. 'Als je in een Vinexwijk bijvoorbeeld afwijkt van de blanke middenklasse, loop je al snel het risico als verdacht aangemerkt te worden', zegt Vincent Böhre, voorzitter van de stichting.

Als buurtpreventie niet goed wordt gereguleerd kan het tot polarisatie in de wijk leiden. Bovendien kunnen oplettende burgers zichzelf in gevaar brengen wanneer zij zich teveel taken van de politie toe-eigenen.

Burgeroplettendheid

Nederland telt 661 teams van buurwachten die regelmatig patrouille lopen. Daarnaast zijn er nog duizenden buurtwhatsappgroepen in de lucht die burgers gebruiken om elkaar op de hoogte te houden van criminaliteit in hun wijk. Dat aantal neemt volgens de nationale politie alsmaar toe, met als piek Den Haag. Daar zijn momenteel 32 teams actief. Dat blijkt uit onderzoek van socioloog Vasco Lub. In veertig procent van de gemeenten in Nederland zouden volgens hem momenteel buurtwachten rondlopen. Dat is ruim vijf keer zoveel ten opzichte van 2012. Lub stelt in zijn onderzoek dat buurtpreventie effect heeft op de criminaliteit. Door burgeroplettendheid is die op veel plaatsen gedaald. Dat komt omdat buurtwachten vaak onopvallender zijn dan agenten en overal ogen en oren in de buurt hebben. Ook dienen zij vaak als tussenschakel voor bewoners die zelf niet naar de politie durven te stappen.

Verlengstuk

Volgens Böhre moeten gemeentes er beter op toezien dat bewoners geen verlengstuk van de politie worden. 'Het grootste risico van buurtpreventie is dat het uitmondt tot een jungle van lokale figuren die zelf overheidje gaan spelen. Je krijgt dan een verklikcultuur waarin mensen in elkaar continue in de gaten houden.' Een grondige screening vooraf, een juridisch kader en toezicht door de overheid kunnen helpen voorkomen dat buurtteams knokploegen worden.

Ook Lub hamert op de noodzaak van duidelijke richtlijnen. Voor buurtpreventie is namelijk geen juridische basis en gemeenten hebben vaak weinig zicht op wat de groepen precies doen of wie erbij betrokken zijn. 'Opsporing- en handhaving zijn niet voor niets ooit uitbesteed aan de politie: burgers zijn nooit belangeloos en daar wordt te weinig over nagedacht.'

Whatsappgroepen

In het Zeeuwse Schouwen-Duiveland heeft de gemeente inmiddels ingegrepen. Het aantal whatsappgroepen steeg daar zo explosief dat werd besloten alle preventieteams van bovenaf aan te sturen. Op de website van de gemeente is een overzicht van alle initiatieven te vinden. Ook geven zij tips aan (toekomstige) groepbeheerders voor het managen van een online buurtteam.

Voor de politie is er geen onduidelijkheid over de bevoegdheden van de buurtwacht: die zijn niet anders dan voor iedere andere burger. Van Glabbeek had in Strijp-S weinig uit kunnen richten tegen de stenen gooiende mannen. Ze hadden het groepje in bedwang kunnen houden, zoals iedere burger mag doen als hij het idee heeft dat er een strafbaar feit is gepleegd. Op eigen risico.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.