Hoe voltooid leven tot splijtzwam van de formatie uitgroeide

Niet het klimaat, niet de arbeidsmarkt, niet het belastingstelsel: de grootste hobbel bij de formatie is stervenshulp bij voltooid leven. Hoe kon een onderwerp dat slechts een kleine groep raakt zo groot worden?

Alexander Pechtold (D66) en Gert-Jan Segers (ChristenUnie) op het Binnenhof na afloop van een gesprek met de informateur Beeld anp

Gerrit Zalm, de informateur die vrijdag zijn eerste volle onderhandelingsweek afsloot, is nooit een liefhebber geweest van ideologische scherpslijperij. In zijn tijd als minister van Financiën gingen ambtenaren er al van uit dat de VVD'er zich enkel druk maakte om de schatkist. Toen er een keer een medisch-ethisch dossier op de agenda van de ministerraad stond, kreeg hij als ambtelijk advies mee: 'Het voorstel heeft geen budgettaire gevolgen. De bewindspersoon kan instemmen.'

Zalm zal inmiddels terugverlangen naar die zakelijke benadering. Een grote hobbel die de informateur moet nemen, is nu juist een thema zonder budgettaire gevolgen. Sterker nog: het gaat om een voorstel dat slechts een kleine groep raakt en waarschijnlijk niet op een meerderheid in de Eerste of Tweede Kamer kan rekenen. Toch is stervensbegeleiding bij voltooid leven uitgegroeid tot de splijtzwam van deze formatie. Hoe kon het zover komen?

De brief

Het is al rond etenstijd als het geroezemoes van de wandelgangen Nieuwspoort bereikt. D66'ers die in de politieke sociëteit zitten, krijgen van journalisten te horen dat ze moeten blijven hangen. Bij het CDA hebben ze de geruchten ook opgevangen. Er staat wat te gebeuren.

Nieuwsuur pakt die 12 oktober 2016 groot uit met nieuws over 'een verstrekkend kabinetsvoorstel'. Minister Schippers van Volksgezondheid kondigt - 'kort voor de verkiezingen' - een nieuwe wet aan om stervensbegeleiding voor mensen die 'lijden aan het leven' mogelijk te maken. Nieuwsuur voorspelt meteen 'een heftig maatschappelijk debat'.

Schippers is nog niet uitgesproken of ChristenUnie en SGP komen al met zeer kritische reacties. Ze zijn vooraf ingeseind vanuit het kabinet - een vorm van erkentelijkheid voor hun constructieve rol in de oppositie.

Bij D66 en CDA groeit hierdoor juist het wantrouwen. Waar is de VVD mee bezig? Proberen de liberalen een verkiezingsthema op te poken?

Het is ook een vraag die Schippers bij Nieuwsuur krijgt. Gaat dit onderwerp een rol spelen tijdens de campagne? 'Het zal in bepaalde kringen best een thema worden,' antwoordt ze, 'maar dat is het al jaren.'

GroenLinks

In de formatiepoging met GroenLinks kwam voltooid leven nooit aan bod. Informateur Schippers besprak het onderwerp alleen in een vijf pagina's lange, vertrouwelijke notitie over immateriële zaken. Toen dat stuk aan de orde moest komen, hadden de partijen zich al vastgebeten in het immigratiedossier. Enkele dagen later liepen de onderhandelingen stuk. Onduidelijk blijft daardoor hoe hard het 'nee' van het CDA over stervensbegeleiding is.

Voormalig informateur Edith Schippers Beeld anp

Timing

Had Schippers electorale motieven? Meerdere bronnen wuiven de suggestie weg. De timing van de brief is juist het resultaat van een keten van toevalligheden die al begon in 2013. Schippers krijgt dan van de VVD-fractie het verzoek een commissie in te schakelen die de dilemma's rond voltooid in leven in kaart brengt. Zeker sinds de oprichting in 2010 van het burgerinitiatief 'Uit vrije wil' is er op het Binnenhof debat over dit thema.

Schippers neemt eerst zelf lang de tijd om de commissieleden te selecteren. Daarna blijken de experts onder leiding van D66-kopstuk Paul Schnabel ook nog langer nodig te hebben dan gedacht. Het rapport verschijnt een jaar later dan gepland, pas in februari 2016.

De uitkomst is verrassend. Schnabel ziet geen noodzaak om de euthanasiewetgeving uit te breiden voor een relatief kleine doelgroep. De bestaande praktijk leunt zwaar op medische toetsing. Wat blijft daar van over als ook mensen zonder medische noodzaak euthanasie krijgen?

Schippers is er juist van overtuigd dat een steeds grotere groep ouderen zelfbeschikking wil. In augustus 2016 presenteert ze in de ministerraad een eigen voorstel dat ingaat tegen het advies van Schnabel. Het stuk roept vooral bij vicepremier Lodewijk Asscher twijfel op. Ligt er niet te veel nadruk op de autonomie van het individu en te weinig op de bescherming van het leven?

Premier Rutte vindt dat Schippers en Asscher er samen uit moeten komen. Uiteindelijk gaat de PvdA'er na meerdere gesprekken en enkele aanpassing overstag. De vicepremier is ervan overtuigd dat Schippers geen electorale motieven heeft. 'Zo functioneert Schippers helemaal niet. Ze wil een probleem oplossen.'

Andere partijen blijven twijfelen. Waarom ging Schippers tegen haar commissie in? Binnen de VVD wordt erkend dat enige zendingsdrang meespeelde. Schippers wilde niet dat de discussie over stervensbegeleiding zou stoppen. Zonder weerwoord was het rapport-Schnabel voor partijen als CDA en ChristenUnie het ideale alibi geweest om in een nieuw kabinet het dossier in een diepe la te proppen.

De escalatie

Een dikke week na de brief van Schippers staat er een overlijdensadvertentie van oud-CDA-Kamerlid Frans Jozef van der Heijden en zijn vrouw Gonnie in de krant. Ze hebben ervoor gekozen hun leven samen te beëindigen en zijn in hun overlijdensbericht kritisch over 'de religieuze minderheid' die de discussie over voltooid leven smoort. Het leest als kritiek op het CDA, dat Schippers' voorstel 'een brug te ver' heeft genoemd.

Het voorval illustreert de gevoeligheid van het onderwerp - 'honderd procent emotie', aldus een ingewijde - en markeert de precaire positie van Buma. De CDA-achterban is zeer verdeeld over euthanasie.

Buma opereert dan ook omzichtig. Hij is tegen, maar wil geen breekpunt maken van het onderwerp. Dat biedt ChristenUnie en SGP de ruimte om zich te onderscheiden van de grote broer. Stervensbegeleiding bij voltooid leven is 'letterlijk levensgevaarlijk', waarschuwt Gert-Jan Segers tijdens de campagne. 'Een vrije kwestie? Dan kan het gebeuren dat de kamer een initiatiefwet aanneemt en ik dat in het kabinet moet uitvoeren. Sorry, dat kan ik niet.'

Het leidt bij andere partijen tot gefronste wenkbrauwen. Segers loopt wel erg hard van stapel. 'Ze hebben er gewoon een enorm nummer van gemaakt', zegt een bron rond het kabinet.

Aan de andere kant van het politieke spectrum is D66 ook volop in beweging gekomen. Er bestaan binnen de partij gemengde gevoelens over de stap van Schippers. Er is vreugde dat ze de PvdA in het ja-kamp heeft gelokt, maar tegelijkertijd bezorgdheid dat de VVD nu een 'kroonjuweel' kaapt.

Het populaire Kamerlid Pia Dijkstra waarschuwt al sinds 2013 voor 'een lange standstill' en heeft er geen vertrouwen in dat het kabinet nog met een nieuwe wet komt. Ze presenteert drie maanden voor de verkiezingen haar eigen wetsvoorstel. D66 trekt zo het initiatief naar zich toe, maar verhoogt ook de inzet. 'D66 heeft er een race naar de bel van gemaakt', meent Asscher terugblikkend.

De formatie

Rutte lijkt dan al beducht voor de politieke risico's. In een Eerste Kamerdebat in november verdedigt de premier het besluit om een nieuwe euthanasiewet te maken, maar dat verandert geleidelijk. In het Nederlands Dagblad spreekt de premier kort voor de verkiezingen over zijn twijfels. 'Bij dit soort grote onderwerpen volg ik de lijn: bij twijfel niet doen. Het is geen doel op zich om dit in een volgend kabinet te regelen.'

Het is te laat om de geest weer in de fles te krijgen. Na de mislukking met GroenLinks, komt het thema op tafel tijdens het beruchte 'informele gesprek' tussen Pechtold en Segers. Schippers stelt zich als informateur neutraal op. Ze legt meerdere varianten op tafel om een uitweg te vinden. Helpen doet het niet. Bruusk gaan beide partijen uit elkaar.

Zalm heeft nu een nieuwe kans de kloof te dichten. Kansloos is hij niet. De betrokken partijen zijn het inmiddels over één ding eens: dit onderwerp had nooit zo groot mogen worden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden