Hoe Vladimir zijn krediet verspeelde

Als steenkoud en meedogenloos zien regeringsleiders Vladimir Poetin. Terwijl het nog maar zo kort geleden is dat mannen als Bush, Schröder, Blair, Berlusconi en Chirac met de Russische leider wegliepen.

'Ik keek de man recht in zijn ogen. Ik vond hem erg oprecht en betrouwbaar. We hadden een heel goede dialoog. Ik was in staat een gevoel te krijgen voor zijn ziel; het is een man die zeer toegewijd is aan zijn land.' George Bush was onmiskenbaar onder de indruk van Vladimir Poetin, na hun eerste ontmoeting in 2000. Maar het enthousiasme van de net aangetreden Amerikaanse president werd direct gerelativeerd door zijn minister van Buitenlandse Zaken. 'Je mag dat allemaal hebben gezien, maar als ik in zijn ogen kijk zie ik de letters K-G-B', zo reageerde Colin Powell.


Die anekdote vat de jarenlange westerse worsteling met Poetin aardig samen: is hij een man met wie een vertrouwensrelatie valt op te bouwen en dus goed zaken valt te doen, zoals Bush meende, of wordt iedere relatie met deze voormalige spion van de geheime dienst KGB gedomineerd door wantrouwen en botsende belangen, zoals Powell suggereerde?


In de ruim veertien jaar die Poetin nu aan de macht is, met een tussenfase van 2008 tot 2012 toen hij premier was, hebben westerse politieke leiders de meest uiteenlopende gevoelens en gedachten over hem gekoesterd: van pure bewondering tot diepe afkeer, van democraat tot dictator. Met als gevolg dat zij zich al even uiteenlopend opstelden: van principiële stellingnamen tegen hem via pragmatische realpolitik met hem tot onverkorte steun aan hem.


De trend is in dat tijdperk niet positief. Terwijl de eerste generatie politici (Bush, Schröder, Berlusconi, Blair, Chirac) hem nog hoog had zitten en zelfs persoonlijke vriendschappen nastreefde, gaat de tweede generatie (Obama, Merkel, Hollande, Cameron) aanzienlijk afstandelijker met hem om. In de achterkamertjes van de westerse hoofdsteden heeft het oordeel over Poetin zich verhard, zo weten we dankzij WikiLeaks.


Sinds Poetins aantreden in 2000 veranderde de westerse beoordeling van hem geregeld, al naar gelang de omstandigheden. Bush zag zijn warme gevoelens een jaar later versterkt door '11 september', toen de Rus als een van de eerste buitenlandse leiders direct hulp aanbood in de strijd tegen deze 'barbaarse daden'. Maar toen de Amerikaan in 2003 de aanval op Irak inzette, vond hij Poetin diametraal tegenover zich in het 'kamp van de vrede', samen met Chirac en Schröder. 'Militaire actie is op geen enkele manier gerechtvaardigd', zo kapittelde hij Bush.


Vijf jaar later was Poetin de aanvallende partij in Georgië, waarna Bush een even harde veroordeling uitsprak: 'Koeioneren en intimideren, vormen geen acceptabel buitenlands beleid in de 21ste eeuw.' Dat was een dieptepunt in de Amerikaans-Russische betrekkingen, maar de onderlinge verstandhouding tussen beide mannen bleef goed.


Bewondering

Dat kan worden gezegd van de hele eerste generatie regeringsleiders waarmee Poetin te maken kreeg. Berlusconi koesterde zelfs onversneden bewondering voor zijn 'collega-tycoon', met wie hij een voorkeur voor autoritair leiderschap en vertoon van viriliteit deelde. Met acteur-karatekampioen Jean-Claude Van Damme bezochten zij extreme fighting-evenementen. Samen met hun gezinnen brachten zij vakanties door, beurtelings in Italië en Rusland. In crisistijden belden zij dagelijks. Illustratief voor hun gedeelde gevoel voor humor was een gezamenlijke persconferentie in 2008, toen een Russische journaliste een vraag aandurfde over het privéleven van Poetin. Berlusconi richtte een denkbeeldig geweer op haar en riep 'pow! pow!' Poetin knikte instemmend.


Politiek gewichtiger was zijn vriendschap met bondskanselier Gerhard Schröder. De Duitser was in 2004 zo vriendelijk hem een 'onberispelijke democraat' te noemen. Met Poetin streefde hij een vertrouwensrelatie na, met als achterliggend doel een 'strategisch partnerschap', waardoor Russisch gas naar Duitsland zou vloeien. Openlijke kritiek op de mensenrechten in Rusland, Poetins harde hand in Tsjetsjenië voorop, paste daarbij slecht. Volgens Schröder kwam het onderwerp wel aan de orde in hun Duitstalige gesprekken onder vier ogen. Maar stevig was zijn kritiek niet; een houding die zich goed laat vergelijken met die van premier Balkenende, kien als die destijds was op het binnenhalen van de Russische gasrotonde voor Nederland.


Daags na zijn bondskanselierschap stapte Schröder over op het voorzitterschap van Nordstream, het Russisch-Duitse pijplijnproject; het leverde hem de bijnaam 'Gerd-Gas' op en een vloedgolf aan kritiek vanwege belangenvermenging. Jaren later gaf hij toe dat de snelheid van die overstap niet handig was geweest. Aan zijn kwalificatie van Poetin als 'onberispelijk democraat' hield en houdt hij nog altijd vast. 'Ik doe daar niets aan af', zei hij kort voor de Winterspelen in Sotsji.


Zwarte labrador

De Männerfreundschaft die Schröder met Poetin had, kon Angela Merkel onmogelijk kopiëren. Daartoe voelde zij ook geen behoefte, want ze ergerde zich juist aan de onkritische houding van haar voorganger. Aan de onderonsjes onder vier ogen maakte zij een einde. Poetin poogde haar te intimideren door op een bijeenkomst begin 2007, tijdens een ontvangst in zijn zomerresidentie in Sotsji, zijn grote zwarte labrador aan haar te laten snuffelen. Hij wist dat zij bang voor honden was. Merkel keek er ongemakkelijk bij, maar pakte hem later dat jaar terug. Tijdens een bijeenkomst met de NAVO merkte hij tussen neus en lippen op dat 'Oekraïne geen land is'. Merkel vroeg onmiddellijk het woord aan secretaris-generaal Jaap de Hoop Scheffer. 'Ze vertelde hem ongezouten de waarheid. Ze veegde hem echt de mantel uit', zo herinnert De Hoop Scheffer zich. Volgens hem heeft die afstandelijke standvastigheid, ver verwijderd van Schröders amicaliteit, haar het respect van de Russische leider opgeleverd. En dat is van groot belang, 'want persoonlijke verhoudingen tussen leiders zijn vaak van doorslaggevend belang' als het om de loop van de geschiedenis gaat.


Klopt die stelling dan moet de wereld zich bovenal over de verhouding tussen Obama en Poetin zorgen maken. Tegenover de buitenwereld poogt de Amerikaanse president de schijn op te houden ('nee, we hebben helemaal geen ijskoude relatie'), maar overtuigend is dat niet. De lichaamstaal van beide staatslieden in elkaars aanwezigheid, zoals vorig jaar september bij de G20-bijeenkomst in Rusland, spreekt duidelijke taal. In een poging hun afstandelijkheid te verklaren zei Obama onlangs dat 'Poetin er soms uitziet als het verveelde kind achter in de klas'. Poetin ontstak daarover in woede, zoals hij ook van de kook raakte over een andere observatie van zijn Amerikaanse collega. Obama vindt dat Poetin 'nog één voet in de oude manier van zaken doen heeft en één voet in de nieuwe'.


Dat zijn opmerkingen die enig zicht geven op hoe er werkelijk in Amerikaanse regeringskringen over Poetin en zijn bewind wordt gedacht. Veel openlijker is de kritiek in de diplomatieke post, die dankzij Wikileaks tot ons is gekomen. In 2010 stelde de inmiddels afgetreden Amerikaanse minister van Defensie Robert Gates op bezoek in Parijs dat 'de Russische democratie is verdwenen, de regering is een oligarchie onder leiding van de geheime diensten'.


Zijn Franse collega sprak hem niet tegen. De hoogste Franse diplomaten duiden Poetin aan als een 'revisionist', die Rusland de wereldmacht wil teruggeven waarover de Sovjet-Unie in de jaren vijftig en zestig beschikte. Met als gevolg toenemende spanningen met het Westen. Dat is vooral sinds 2007 het geval, toen Poetin in München een toespraak hield waarin hij de VS hard aanviel.


Geen ziel

Sindsdien is zijn pers slecht, al hoeden regeringsleiders die met hem spreken zich voor al te boude uitspraken. Politici die niet meer of nog niet regeringsverantwoordelijkheid dragen, hebben daar minder moeite mee. Toen Hillary Clinton in 2008 op verkiezingstournee was om presidentskandidaat te worden, grapte ze op een bijeenkomst dat de Russische leider 'als voormalig KGB-agent per definitie geen ziel kan hebben'. Die verwijzing naar het enthousiasme van Bush kwam haar op een sneer van Poetin te staan: 'Staatslieden behoren in ieder geval een hoofd te hebben.' Een andere Amerikaanse presidentskandidaat die het ook niet redde, de Republikein Mitt Romney, noemde Poetin 'een serieuze bedreiging voor de stabiliteit en de vrede in de wereld'.


Killer

Eenmaal weg als minister van Defensie durfde Robert Gates het aan 'Poetin slecht voor Rusland' te noemen. Ook hij varieerde op Bush: 'Ik keek hem in zijn ogen en zag een steenkoude killer.' Een andere afgezwaaide politicus, de Brit David Miliband, noemde na afloop van zijn periode als minister van Buitenlandse Zaken Poetin in 2012 'een meedogenloze dictator', wiens dagen geteld zouden zijn. Die laatste taxatie, ingegeven door een aantal grote demonstraties in dat jaar, is in ieder geval onjuist gebleken.


Bij Milibands typering voelt de huidige generatie regeringsleiders zich vermoedelijk beter thuis dan hun voorgangers. Openlijk overnemen zullen ze hem zeker niet, omdat dat dodelijk zou zijn voor de dialoog die altijd nodig blijft. Maar de afstand die tegenwoordig wordt betracht, zegt genoeg. Bij de opening van de Winterspelen ontbraken Obama, Merkel en de Britse premier Cameron. Poetin moest het aan westerse kant doen met het tweede echelon, zoals de Italiaan Letta en de Nederlander Rutte.


Zijn voornaamste gast was de Chinese leider Xi Jinping. Die verkoos vorig jaar nadat hij het presidentschap had bemachtigd Moskou als zijn eerste reisdoel. Omgekeerd reisde Poetin als eerste naar Peking, na zijn herverkiezing in 2012. De Chinees en de Rus delen een sterke voorkeur voor autoritair leiderschap. Ook etaleren ze allebei een grondige afkeer van de westerse held Gorbatsjov, die met zijn perestrojka de val van de communistische partij en de Sovjet-Unie inluidde.


Verwantschap voelen zij verder in hun afkeer van de hoofdrol die de VS wereldwijd opeisen. Met als gevolg dat zij zo veel mogelijk samen optrekken, zoals de wereld in het geval van Syrië heeft gemerkt. Ook in de Oekraïense kwestie stelt Xi zich achter Poetin op. Van machismo à la Berlusconi heeft de Chinees nog geen blijk gegeven, maar hij is wel een stuk charismatischer dan zijn robotachtige voorganger Hu Jintao. Op de laatste verjaardag van Poetin, diens 61ste, was hij er bij om broodjes te eten en wodka met de jarige te drinken. 'Als studenten', zei Poetin glimlachend. Het klonk als een begin van een hechte vriendschap.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.