AchtergrondCoronaregels Zweden

Hoe verstandig is de Zweedse ontspanning? ‘Alle landen experimenteren’

Een potje strandvolleybal in het centrum van Stockholm, 20 april. Zweden kunnen – nog steeds – uit eten, een biertje drinken in een bar of naar de sportschool.Beeld AFP

‘Zweden doet het anders’, klinkt het sinds elk Europees land in coronamodus ging. Waarom doet Zweden dat eigenlijk en werkt die lossere aanpak? De cijfers zitten de laatste tijd niet mee. 

Barbro Westerholm zit al zes weken geïsoleerd op een eiland. ‘Dat klinkt erger dan het is’, lacht de 86-jarige aan de telefoon. ‘Mijn man en ik hebben ons afgezonderd in ons zomerhuisje op de archipel van Stockholm. Beter dan vrijwillige isolatie in ons appartement in de stad.’

Vanaf haar eiland plaatst de liberale politica, het oudste parlementslid in de Zweedse Riksdag, af en toe vraagtekens bij het coronabeleid van de regering en de Zweedse chef-epidemioloog Anders Tegnell, die 70-plussers zoals zij adviseert om zichzelf zo veel mogelijk te isoleren: geen sociale contacten, vooral niet met kinderen, liefst ook niet zelf boodschappen doen. Adviseert, want gebieden of verbieden doet Zweden met betrekking tot het coronavirus zo min mogelijk.

‘Zweden doet het anders’, klinkt het sinds Europa half maart in coronamodus ging. En inderdaad, Zweden kunnen – nog steeds – uit eten, een biertje drinken in een bar of naar de sportschool. Schoolkinderen onder de 16 hebben dit schooljaar nog geen lesdag gemist, bijeenkomsten met minder dan vijftig personen mogen nog plaatsvinden.

Reizen en feestjes worden afgeraden. Maar het is niet verboden. Zelfs de opvattingen over social distancing zijn in Zweden meer ontspannen dan elders. In plaats van de 1,5 of 2 meter afstand die in de rest van Europa verplicht is, geldt in Zweden het nogal rekbare begrip ‘een armlengte’.

Verpleeghuizen

Neemt Zweden covid-19 wel serieus genoeg? Die vraag lijkt steeds relevanter, nu het aantal besmettingen en doden in veel andere Europese landen stabiliseert, maar de grafieken in Zweden nog tamelijk steil omhoog wijzen. Het aantal doden per miljoen inwoners, dat twee weken geleden nog ongeveer de helft was van dat in Nederland, ligt nu een stuk dichterbij. Vooral in Zweedse verpleeghuizen is de sterfte schrikwekkend.

Hoe meer het Zweedse beleid internationaal onder druk komt te staan, des te luider roepen de makers ervan dat de aanpak eigenlijk nauwelijks verschilt van die in andere Europese landen. ‘De uniciteit van het Zweedse beleid wordt overschat’, zei epidemioloog Tegnell vorige week in een interview met het wetenschappelijke tijdschrift Nature. ‘Net als veel andere landen wil Zweden de curve afvlakken, om de verspreiding van het virus zo veel mogelijk te verlangzamen, omdat anders het gezondheidssysteem en de samenleving instorten.’

Het zo snel mogelijk bereiken van groepsimmuniteit is ook in Zweden niet het doel, benadrukte minister van Buitenlandse Zaken Ann Linde maandag in een interview met The Guardian. ‘Er zijn echt veel misverstanden op dit gebied.’ Linde verwees naar de gedwongen sluiting van vijf bars in Stockholm door de politie afgelopen weekeinde. ‘We hebben altijd gezegd dat we klaarstaan om meer bindende regels op te leggen als de bevolking niet volgt.’

Dit verhaal kwam mede tot stand dankzij inbreng van onze lezers. Ook meedenken met de Volkskrant? Meld u aan voor de Open Redactie.

Dom

Niet alleen het buitenland is kritisch. Een groep van 22 prominente Zweedse academici publiceerde vorige week een brief in Dagens Nyheter waarin ze de regering en epidemiologen van dienst arrogantie verweten en vragen om strengere maatregelen. ‘Wij in Zweden geloven dat we beter zijn dan anderen en niet naar de WHO hoeven te luisteren, dat is dom’, zei de aanvoerder van het protest, epidemioloog Bo Lundbäck tegen het Duitse persbureau DPA.

De meerderheid van de Zweedse bevolking is tevreden met het naar internationale maatstaven ontspannen beleid. De steun voor de regering groeit in de peilingen al twee maanden ononderbroken.

Dat is deels te verklaren door het traditioneel grote respect voor experts. Vakmensen op ministeries zijn er vaak machtiger dan politici, leggen twee hoogleraren filosofie van de universiteit van Stockholm, Erik Anger en Gustaf Arrhenius, uit in een essay waarin ze betogen dat veel misverstanden over het Zweedse beleid zijn terug te voeren op een gebrek aan kennis over het land.

Ook de aversie tegen dwang en de nadruk op de eigen verantwoordelijkheid van de burger voor het algemene welzijn zijn diepgewortelde Zweedse tradities. Bovendien, schrijven de filosofen, voorziet de Zweedse grondwet niet in de mogelijkheid een algehele lockdown af te kondigen.

Solidair

En de meeste Zweden nemen hun verantwoordelijkheid, zegt ook Barbro Westholm vanaf haar eiland. ‘En tegen de jongeren die dat niet doen zeg ik: wees solidair met de ouderen!’

Want die groep lijkt de rekening van de Zweedse ontspanning te betalen. In de eerste plaats die in de verpleeghuizen, waar volgens het Zweedse agentschap voor volksgezondheid zo’n 40 procent van de doden valt. Westholm wijt dat aan twee decennia van bezuinigingen op de zorg. ‘Ze wonen veel te dicht op elkaar, er is te weinig personeel, slecht opgeleid personeel’, somt ze op. De hoge sterfte in verpleeghuizen is een fout, een verkeerde inschatting, geeft ook Tegnell in Nature toe.

Maar Barbro Westholm ziet ook een dreigend gevaar voor de 1,4 miljoen ‘gezonde’ ouderen in Zweden in de vrijwillige isolatie – voor onbepaalde tijd. ‘Eenzaamheid kan ook een ziekte worden, kan leiden tot depressie en hartaandoeningen.’ Ze verwijt de sociaal-democratische regering dat er voor deze groep geen plan is, dat er niet wordt geïnvesteerd in veilige manieren waarop mensen toch nog contact kunnen hebben. ‘Want deze situatie gaat nog lang duren.’

Afgezien van de ouderenkwestie staat Westholm achter het Zweedse beleid. ‘Er is geen enkel wetenschappelijk bewijs dat maatregelen zoals een sluiting van de grenzen en lockdown langdurig succesvol zijn.’ De 86-jarige is gepromoveerd arts en was voordat ze de politiek in ging als onderzoeker werkzaam bij het gerenommeerde medische Karolinska Instituut. ‘In de landen die nu na een periode van strenge maatregelen gaan versoepelen dreigt het gevaar van een tweede golf.

Net als chef-epidemioloog Tegnell vermoedt ze dat de Zweedse strategie van vrijwilligheid en zelfdiscipline op de lange duur beter werkt. ‘Omdat het duurzamer is.’ Dan relativerend: ‘Maar alle landen experimenteren. Pas als het voorbij is,  kunnen we in de achteruitkijkspiegel zien hoe we het hadden moeten doen.’

Zweden genieten van de lentezon op het terras van een restaurant in Stockholm, 26 april.Beeld AFP

Anders dan Nederland ziet Zweden nog geen duidelijke daling sterftes

Bij de uitbraak van het coronavirus liep het dodental in Nederland aanvankelijk veel sneller op dan in Zweden. Dat was opmerkelijk aangezien de lockdown in Zweden minder streng is dan in Nederland. Maar de laatste week kantelt het beeld. Het dodental in Zweden loopt nu sneller op dan in Nederland, ook in vergelijking met andere Scandinavische landen. Gemeten naar doden per miljoen inwoners is de huidige situatie in Nederland per saldo nu nog iets slechter. In Nederland stierven tot nu toe 266 personen per miljoen inwoners, in Zweden nu 233. In beide landen worden alleen sterfgevallen geteld van mensen bij wie het virus met een test is vastgesteld. In Zweden concentreert de sterfte zich rond Stockholm. Vooral de verpleeghuizen zijn daar zwaar getroffen. 

In Nederland laten de sterftecijfers de laatste week een dalende lijn zien. Op 7 april werd het hoogste aantal sterfgevallen gemeld, 234 meldingen op één dag. In Zweden lijkt de daling nog niet sterk ingezet te zijn. Het hoogste aantal sterftemeldingen tot nu toe was op 21 april, met 185 sterftes. Na een ‘weekenddip’ waren er maandag en dinsdag weer zo’n 80 sterftes per dag, niet zoveel als een week ervoor maar een duidelijke daling van de sterftecijfers is in Zweden nog niet echt te zien. Hoewel Zweden 10 miljoen inwoners heeft, een stuk minder dan Nederland, liggen de sterftecijfers per dag nu op een hoger niveau.

Het lijkt er dus in ieder geval op dat Zweden niet het wondermiddel heeft gevonden voor het onderdrukken van het virus zonder dat daarvoor de economie op slot hoeft, zoals enkele weken geleden wel werd geopperd. Zolang de epidemie nog niet onder controle is zijn vergaande conclusies nog niet te trekken. Of de Zweedse aanpak nu beter of juist slechter is dan de Nederlandse ‘intelligente lockdown’ zal pas de komende maanden duidelijk worden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden