Reportage

Hoe verder nadat het vertrouwen zo diep is beschaamd?

De VN-militairen in Bangui bezweren dat ze zich fatsoenlijk gedragen. Maar de verkrachtingen zijn niet vergeten.

Egyptische VN-militairen op wacht in de straten van Bangui. Beeld Sven Torfinn/de Volkskrant

De kolonel heeft een boekje op zak. 'Kijk', zegt Mahmoud el Ghanam, terwijl hij bladert door tekeningen en teksten in het Arabisch: 'hier staat het allemaal nog eens duidelijk bij elkaar. Wij zijn hier om mensen veiligheid te geven. En dat betekent ook dat mijn mannen zich tegenover iedereen fatsoenlijk gedragen.'

Hij glimt van trots, de Egyptische kolonel in de Centraal-Afrikaanse Republiek. Nee, zijn infanteriesoldaten zullen niet snel worden beschuldigd van seksuele uitbuiting en misbruik van vrouwen en kinderen. 'Als dat gebeurt, zet het onze reputatie op het spel. En niet alleen van ons, Egyptenaren, maar van alle militairen in deze VN-vredesmissie.'

Zijn woorden zijn ook te vinden op de kleine posters die zijn mannen (Egyptische vrouwen nemen niet deel aan VN-missies) her en der op het terrein hebben opgehangen. Het zijn waarschuwingen tegen seksueel misbruik. Dat de afbeeldingen illegaal van het internet zijn geplukt en geprint, maakt eventjes niet uit. De bezoekers moet duidelijk worden dat het de militairen hier ernst is.

Die ernst stralen de Egyptische soldaten ook uit als zij patrouilleren in Bangui, de hoofdstad van de Centraal-Afrikaanse Republiek (CAR). Zij zitten op pantserwagens, naast hun machinegeweer, en kijken strak voor zich uit, alsof zij aan de horizon elk moment een onverwachte vijand kunnen zien opduiken. De mannen die op wacht staan, houden zich schuil achter een schild dat nog het meest lijkt op de bodem die uit een badkuip is gesloopt. Een ontspannen praatje maken met inwoners is er niet bij.

Vrouwen en kinderen

Maar goed, het doel dat zij dienen is serieus genoeg. De Egyptische infanteristen maken deel uit van Minusca, de VN-missie voor de CAR, die meer dan tienduizend militairen telt. Zij kwamen in het land om te helpen een einde te maken aan gevechten tussen binnenlandse milities van christenen en moslims. Die strijd is geluwd. Nu ligt de vredesmissie zelf onder vuur, na diverse rapporten die duidelijk maken dat tientallen militairen uit diverse deelnemende landen zich hebben vergrepen aan vrouwen en kinderen.

De Verenigde Naties zijn zich van het probleem zeer bewust. Bij de ingang van het hoofdkantoor van Minusca, aan een drukke en stoffige weg in Bangui, hangt een spandoek dat meldt dat 'seksuele uitbuiting en misbruik' gelijk staat aan 'misdaad'. Op de VN-containers die binnen op het terrein staan, hangen plakkaten met vergelijkbare teksten. De bittere ironie is dus dat de VN'ers deze waarschuwingen vooral tot zichzelf richten.

Officieel kennen de VN al sinds 2005 een beleid van 'zero tolerance' ten opzichte van misbruik. Maar wie in de CAR met ervaren medewerkers van de Verenigde Natie spreekt, hoort aan alle kanten de klachten over vredesmissies, niet alleen in de CAR, maar eerder ook in landen als Sierra Leone en Haïti, waar het wangedrag aan de orde van de dag was en vaak nog is.

Een vrouw in Bangui die anoniem wil blijven, vertelt ons wat haar minderjarige dochter is overkomen. Haar verhaal is door twee bronnen bevestigd. 'Zij kwam langs een kamp van VN-militairen hier aan de rand van de stad. 'Hé', zeiden soldaten bij de poort, 'jij hebt vast honger. Kom naar binnen, dan geven we je te eten.' Ze is met de mannen meegegaan. Ze hebben haar verkracht. Het duurde dagen voordat zij weer naar huis durfde te komen.'

De vrouw heeft zich aangesloten bij een groep van mensen die schadeloosstelling willen voor wat hun kinderen is aangedaan. De kans daarop lijkt vooralsnog klein. En dus neemt de wrok tegen de vredesmilitairen toe. 'Zij kwamen hierheen om ons te beschermen', zegt de vrouw. 'Maar in plaats daarvan zijn wij slachtoffers geworden.'

Walging

En zo zijn er meer verhalen. In Bangui is Diane Corner het plaatsvervangend civiel hoofd ('DSRSG') van Minusca. 'Het is zeker een probleem waarmee de VN al langer kampen', zegt zij. 'Persoonlijk vervult het mij met walging. De berichten over seksueel misbruik ondermijnen zo veel van wat wij hier doen. En als vrouw en als moeder raakt het mij nog dieper. Ik ben vastbesloten om het uit te roeien, om er voorgoed een einde aan te maken.'

Maar Corner weet ook dat aan de 'straffeloosheid' waarover klokkenluiders als Anders Kompass klagen, moeilijk een einde is te maken. Zo kunnen soldaten die in de CAR worden beschuldigd van seksueel misbruik enkel in hun eigen land voor een rechter komen. Maar slechts weinig landen die deelnemen aan VN-vredesmissies zijn bereid hun eigen militairen te straffen. En dat terwijl wereldwijd gevallen van seksuele uitbuiting en misbruik bekend zijn, begaan door soldaten uit in totaal meer dan veertig landen.

In de CAR, zo maakt Diane Corner duidelijk, zijn de VN programma's begonnen om het misbruik aan banden te leggen. Daarbij hoort een betere fysieke afbakening van de militaire VN-kazernes in de steden. Politieagenten van de VN voeren vaker controles uit bij hun militaire collega's. En slachtoffers krijgen niet alleen medische, maar ook psychologische en juridische bijstand.

Maar voor landen als de Centraal-Afrikaanse Republiek geldt ook dat het probleem van seksueel misbruik veel verder gaat dan alleen de misdragingen van VN-militairen. 'Wat we hier zien met vredesmilitairen', zegt Mohamed Fall, het hoofd van het VN-kinderfonds Unicef in de CAR, 'is slechts het topje van de ijsberg. Het seksueel geweld tegen vrouwen en kinderen staat niet los van wat hier elders in de samenleving gebeurt. Misbruik is niet iets wat kinderen alleen meemaken met blauwhelmen. Het is diep in de maatschappij geworteld.'

Bijna elke vrouw in de CAR heeft ooit met seksueel geweld, uitbuiting en misbruik te maken gehad. Maar het onderwerp geldt in de samenleving nog als een groot taboe. 'Het zijn zeker niet alleen mensen van Minusca of van gewapende rebellengroepen die misbruik plegen', vertelt een vrouw in Ngola, een buitenwijk van Bangui. 'Er zijn zo veel mannen in onze samenleving voor wie verkrachting en ander seksueel misbruik een geaccepteerd verschijnsel is.'

De vrouw maakt duidelijk dat zij uit eigen ervaring spreekt. Haar twee dochters hoopt zij te kunnen beschermen. Anders ging het voor haar pleegdochter, die door rebellen werd verkracht, zwanger raakte en een kind kreeg. Dat kind is nu een jaar oud. Ze noemt hem Messie: 'Verlosser'. Hij is nu een jongetje. Straks een man.

Beeld de Volkskrant

Schandaal door seksueel misbruik

De eerste berichten over seksueel misbruik door buitenlandse militairen in de Centraal-Afrikaanse Republiek (CAR) kwamen in 2014 naar buiten door klokkenluider Anders Kompass, een Zweedse diplomaat binnen de Verenigde Naties, werkend voor de Mensenrechtencommissie (OHCHR). De beschuldigingen betroffen veertien Franse militairen, die buiten de VN opereerden.

De directe baas van Kompass, Zeid bin Ra'ad, vond dat de klokkenluider zijn mandaat had overschreden en schorste hem. Een intern VN-tribunaal maakte die schorsing in mei 2015 ongedaan.

De VN-vredesmissie Minusca begon haar werk in de CAR officieel in september 2014. Al vrij snel kwamen de eerste berichten over VN-militairen die vrouwen en kinderen tot seks zouden hebben gedwongen. In juni 2015 stelde VN-baas Ban Ki-moon een externe onderzoekscommissie in. In augustus dat jaar dwong hij het civiele hoofd van de missie, Babacar Gaye, op te stappen.

Ook daarna bleven berichten over seksueel misbruik in de CAR verschijnen. In februari van dit jaar werd daarbij ook een Georgisch lid van een missie van de Europese Unie aangeklaagd en kwamen er nieuwe beschuldigingen aan het adres van Franse troepen.

In februari werd bekend dat in totaal 120 VN-vredesmilitairen de CAR zijn uitgezet vanwege hun vermeende betrokkenheid bij seksueel geweld tegen vrouwen en kinderen. De meesten van hen zijn afkomstig uit deelnemende Afrikaanse landen.

Dit jaar is nog niet gerapporteerd over misbruik dat in 2016 zelf zou zijn voorgekomen.

Anders Kompass maakte vorige week bekend dat hij de Verenigde Naties gaat verlaten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden