Reportage

Hoe ver gaat de Scandinavische gendergelijkheid?

Reportage feminisme in Scandinavië

Is Scandinavië het feministisch paradijs, met vrouwenquota en ruim vaderschapsverlof? Zijn ze doorgeslagen? Of gaat het nog niet ver genoeg?

Nils Jarlsbo (33, grafisch ontwerper) deelde het ouderschapsverlof voor Bibi evenredig met zijn vrouw. 'Ik nam verlof omdat het kon. Het moet wel iets heel bijzonders zijn, dat ik ervoor wordt betaald om bij mijn kind te zijn. Het is liefde, vloeken, lachen en bloed, zweet en tranen. Het is fantastisch. 'We komen van ver, maar we moeten ook nog een eind. Ik hoop dat ouderschapsverlof straks niet iets raars is van een koud Scandinavisch land met een krimpende bevolking. Beeld Johan Bävman

In Café Henrik, een typisch Noorse kroeg in Bergen - sobere inrichting met veel gelakt hout, geen verschaalde bierlucht - drinkt Hans (38) een pilsje met twee vrienden. Hij ziet er onopvallend uit, type systeembeheerder; dit is niet het soort café, de lange bierkaart ten spijt, waar mannen met baarden en knotten komen.

Wat wel de aandacht trekt, is zijn kaki T-shirt, waarop in grote letters staat: Sånn ser en feminist ut: zo ziet een feminist eruit.

Het is niet ironisch bedoeld, zegt hij. 'Ik draag dit shirt omdat ik een feminist ben. Omdat ik wil laten zien dat het normaal is.' Zijn twee vrienden, Anders en John, knikken eensgezind. Anders heeft twee kinderen. Ook hij beschouwt zich als feminist. Hij heeft per kind drie maanden vaderschapsverlof opgenomen, vertelt hij.

'Wat goed', zeg ik enthousiast. 'Nee, nee', roept John, 'dat moet je dus niet zeggen. Zo wordt het nooit normaal.'

Daar sta je dan, als Nederlandse vrouw die zichzelf feminist noemt. Een Noorse man moet mij nog uitleggen hoe het hoort.
'Wat goed', zeg ik enthousiast. 'Nee, nee', roept John, 'dat moet je dus niet zeggen. Zo wordt het nooit normaal.'

Zweedse vaders

De foto’s bij dit artikel komen uit de serie Swedish Dads van de Zweedse fotograaf Johan Bävman, die vaders portretteerde tijdens hun vaderschapsverlof. Zelf had hij ook zestig dagen ‘pappa permisjon’. Bävman komt in dit artikel aan het woord: ‘Een eerlijke verdeling heeft zoveel voordelen.’

Quotum

Wie aan Scandinavië denkt, denkt behalve aan Ikea, Vikingen en sauna's aan een feministisch paradijs, waar jongens zorgeloos met barbies spelen, toiletten gemengd zijn en vrouwen dankzij strenge quota aan de top van het bedrijfsleven staan. Ik ben naar de regenrijke stad Bergen in Noorwegen gereisd om het zelf te zien en te ervaren. Zijn mannen en vrouwen er echt zo gelijk als ze het zelf graag zien? Of zijn ze doorgeslagen met hun regeltjes en quota en overheidsbemoeienis? Als ik in de gang van mijn hotel door de openstaande deur van housekeeping gluur, zie ik een meneer achter een strijkplank. Dit begint goed, denk ik.

Het imago van een geëmancipeerd Arcadië is niet gebaseerd op lucht. In de Global Gender Gap Index, de jaarlijkse ranglijst van het World Economic Forum over seksegelijkheid, wordt de top-5 steevast gedomineerd door de vijf Scandinavische landen. De volgorde verandert elk jaar iets. In de laatste index, van 2014, staat IJsland bovenaan, gevolgd door Finland, Noorwegen, Zweden en Denemarken. Nederland staat op de veertiende plek, waarmee het niet alleen 'verliest' van andere westerse landen als Duitsland, maar zelfs van landen die je niet direct met vrouwvriendelijkheid associeert, zoals de zwaar katholieke Filipijnen.

Er zijn honderd redenen op te noemen waarom de Scandinaviërs het zo goed doen in die ranglijst. Noorwegen heeft bijvoorbeeld een quotum voor beursgenoteerde bedrijven, wat inhoudt dat 40 procent van de Raad van Commissarissen uit vrouwen moet bestaan en anders word je van de beurs gebonjourd. Het land heeft een vrouwelijke premier, Erna Solberg (van de Conservatieve Partij), en zij is niet de eerste in de Noorse geschiedenis.

Hoe is het geregeld?

In Noorwegen, het welvarendste land ter wereld, krijgen ouders 49 weken betaald verlof tegen 100 procent van hun salaris, of 59 weken voor 80 procent. Tien weken hiervan moeten door de man worden opgenomen, dat is niet overdraagbaar naar de moeder. Kinderopvang is spotgoedkoop, in heel Scandinavië overigens. Noorwegen heeft daarnaast ook een hele rij wetten om discriminatie en seksisme tegen te gaan, waaronder het verbod op seksistische advertenties.

Denemarken heeft dit laatste verbod ook, Zweden niet, daar vinden ze het strijdig met de vrijheid van meningsuiting.

Zweden geeft ouders dan weer veertien maanden verlof, te verdelen tussen vader en moeder, de vader moet minstens 90 dagen opnemen. Uit onderzoek bleek onlangs dat 50 procent van de Zweden zich feminist noemt. Een opvallende wet is het verbod op het kopen van seksuele diensten, oftewel hoerenlopen.

Gendergelijkheid

Zweden heeft tot nu toe altijd mannen als staatshoofd gehad, maar ook daar staat gendergelijkheid, zoals ik het liever noem (gender verwijst naar de culturele constructie 'mannelijk' en 'vrouwelijk', terwijl sekse over het biologische verschil gaat), hoog op de politieke agenda. Premier Stefan Löfven zei in een speech: 'Ik leid het eerste feministische kabinet ooit.'

Elke Zweedse gemeente heeft een genderstrateeg, op de crèche lopen genderpedagogen rond die kinderen aanmoedigen zowel met auto's als met poppen te spelen en speelgoedwinkels schaften hun 'roze' en 'blauwe' marketing af. In het nationaal onderwijscurriculum is opgenomen dat kinderen moeten worden onderwezen in normkritiek, oftewel het bevechten van vooroordelen over sekse (en klasse en ras). Sinds een paar jaar kent het Zweeds bovendien een officieel genderneutraal persoonlijk voornaamwoord, 'hen', dat in plaats van 'hij' of 'zij' wordt gebruikt en aardig ingeburgerd begint te raken.

Een van de belangrijkste pijlers van de overheid in de vijf landen is het genereuze ouderschapsverlof. Niet alleen is het betaald verlof veel langer dan in Nederland, meestal langer dan een jaar, dit is ook vrij te verdelen tussen de vader en de moeder. Om de vader extra te stimuleren, is er daarbij een gedeelte speciaal voor de vaders gereserveerd, van een tot drie maanden. Neemt de vader dit verlof niet op, dan vervalt het; het mag niet door de moeder worden overgenomen.

Juan Cardenal (34, industrieel ontwerper) had twee keer negen maanden ouderschapsverlof voor dochter Alma (4) en zoon Ivar (1). 'Mijn Spaanse familie was verbaasd, maar ik ben eeuwig dankbaar dat ik zo'n band met m'n kinderen kon opbouwen. Mijn leven is veranderd.' Beeld Johan Bävman

Kindvriendelijk

Ze wist niet wat ze meemaakte, de Franse Lorelou Desjardins (32), toen ze vijf jaar geleden een baan in Oslo kreeg bij een milieuorganisatie. 'Midden in een vergadering kreeg mijn baas een telefoontje van het kinderdagverblijf. 'Sorry, mijn kind is aan het spugen', zei hij toen, 'ik moet weg'. Iedereen vond dat prima, maar ik was enorm verrast: niet alleen belt het kinderdagverblijf de vader, wat in Frankrijk nooit gebeurt, hij verliet zonder blikken of blozen de vergadering.'

Desjardins heeft een goed gelezen blog over haar ervaringen in Noorwegen, 'A Frog in the Fjord', en columns in twee dagbladen. Een van haar best gelezen blogposts heet 'The joys of being a woman in Norway'. Op de werkvloer in Frankrijk kreeg ze geregeld seksistische opmerkingen, beschrijft ze, in Noorwegen geen enkele.

'Al op mijn eerste werkdag vroeg mijn baas naar mijn mening. Ik stond met mijn mond vol tanden. Mijn mening? 'We hebben je aangenomen omdat je competent bent', zei hij later. 'Dan verwacht ik ook dat je een mening hebt.'

De werktijden zijn kindvriendelijk in Noorwegen. Bijna iedereen vertrekt om half vier om zijn kind van de opvang te halen. En je baas feliciteert je als je zwanger bent. Een van de hoogste managers op mijn werk nam zeven maanden vaderschapsverlof en keerde daarna terug op zijn plek. Bedrijven zien jonge vrouwen, vanwege hun kinderwens, vaak als een risicofactor. Omdat mannen evenveel verlof opnemen, maakt dat niet uit en worden vrouwen hierom niet gediscrimineerd.'

'Gendergekte'

Niet iedereen is zo enthousiast als Desjardins. Misschien vormt het beste bewijs dat Scandinavië een feministisch paradijs is wel de kritiek dat het te ver is doorgeslagen. Dat stelt bijvoorbeeld schrijver Karl Ove Knausgård, die in Zweden herhaaldelijk is beschuldigd van seksisme en misogynie. In zijn boeken is hij geen übergelukkige 'latte pappa', zoals hippe baardvaders met koffie achter de kinderwagen worden genoemd, maar geëmancipeerd tegen wil en dank. In Liefde beschrijft hij de worsteling met zijn gevoel van mannelijkheid als hij met zijn kind bij babygymnastiek zit.

Dat wordt hem in Zweden niet in dank afgenomen (de Noren komen er in dit boek beter van af, die zwijgen). Begin dit jaar kreeg hij weer een golf kritiek, toen zijn eerste roman in Zweedse vertaling verscheen, Buiten de wereld (nog niet in het Nederlands vertaald). Hierin krijgt een leraar een relatie met een 13-jarig meisje - geen fictie trouwens, blijkens het vierde deel (Nacht) van zijn autobiografie. Recensent Ebba Witt-Brattström schreef een verontwaardigde recensie, waarin ze hem uitmaakt voor 'literaire pedofiel'. Knausgård reageerde met een woest opiniestuk, waarin hij de Zweden 'cyclopen' noemt die geen ambiguïteit begrijpen. De cyclopen zijn altijd kwaad als het over gender gaat, schrijft hij. En je mag al helemaal niet tegen ze zeggen dat mannelijkheid niet alleen een cultureel idee is, maar ook biologisch wordt bepaald.

Die mening is ook de Zweedse blogger en wiskundige Tanja Bergqvist toegedaan, een van de belangrijkste tegenstemmen tegen wat zij de 'gendergekte' noemt. Genderideologen zijn te invloedrijk in de politiek, vindt ze, 'zij denken dat alle problemen op te lossen zijn met genderanalyse'. In haar ogen zijn deze lobbyisten er op uit de samenleving te ontwrichten. Bergqvist citeert een rapport uit 1999 van pedagoog Moira von Wright, waarin ze schoolboeken vanuit een 'genderperspectief' onderzoekt. Een van Von Wrights conclusies is dat objectieve wetenschap als 'mannelijk' wordt gezien en dat de hieruit voortvloeiende kennis niet strookt met de inspanningen van een school voor gendergelijkheid. Oftewel: wetenschap is per definitie seksistisch. Dit klinkt inderdaad vrij belachelijk. Bergqvist lacht ook om een subsidieaanvraag voor een studie naar 'de trompet als gendersymbool'; hiervoor is 70 duizend euro beschikbaar.

Niet ver genoeg

Bergqvist vindt dat Zweden z'n gezond verstand aan het verliezen is. Hersenspoeling, noemt ze het, en tegennatuurlijk. Ze voert als argument aan dat jongens onderpresteren op school. Een nieuw probleem, en, volgens haar, de schuld van de genderista's, die jongens in het verdomhoekje drijven.

Heeft Bergqvist gelijk? Is het paradijs een gekkenhuis, waar onrust wordt gesust door een genderstrateeg met okselhaar? Moeten wij in Nederland blij zijn met onze veertiende plek?

Ik ga het tegenovergestelde beweren: Scandinavië gaat niet ver genoeg. Ondanks alle inspanningen is er nog steeds een pay gap, een salarisverschil tussen vrouwen en mannen, van zo'n 20 procent (verschillend per land, het valt niet exact te meten). In Noorwegen mag dan een quotum zijn voor raden van commissarissen, er zijn nog altijd veel minder vrouwelijke topmanagers en vrouwen in raden van bestuur; daar is geen quotum voor. In Zweden zijn helemaal geen quota en ook daar is het aantal topvrouwen ondermaats.

Op straat is het paradijs eveneens ver te zoeken. Vrouwen zijn banger dan mannen voor (seksueel) geweld, blijkt uit cijfers (de 'fear gap'), en daar hebben ze genoeg reden toe. En over de verdeling thuis valt genoeg te klagen. Vrouwen nemen driekwart van het ouderschapsverlof op; in Zweden verdeelt slechts 12 procent van de vaders het verlof eerlijk met de moeder. Tot voor kort kregen Zweedse gezinnen overigens een bonus als dit fiftyfifty werd gedeeld, maar die is geschrapt, omdat de bonus bijna niet werd uitgekeerd. In Noorwegen lijkt het feministische tij te keren in de verkeerde richting: de centrumrechtse regering stelde vorig jaar de pappa permisjon, het vaderschapsverlof, naar beneden bij, van veertien weken naar tien.

Martin Gagner (35, administratief medewerker) vertrok bewust uit Nederland naar het kindvriendelijker Zweden. Heeft ongeveer 7 maanden verlof per kind. 'Ik vind het jammer dat ik vergeleken met Valdemar (1) bij Matilda (4) minder vaak thuis was toen ze nog klein was. Ik vrees dat mijn band met haar minder goed zal zijn. Als ouder is het belangrijk in die eerste levensfase er te zijn. Matilda heeft nu al een persoonlijkheid ontwikkeld waarop ik niet zoveel invloed heb gehad.' Beeld Johan Bävman

Geen eerlijke verdeling

Ik spreek in een ecologisch café met jurist Sunniva Schultze-Florey (31), lijsttrekker van het Feministisch Initiatief, een nieuwe lokale politieke partij in Bergen. Een dag eerder waren er verkiezingen voor de gemeenteraad; op een haar na won het FI geen zetel. Schultze-Florey, sinds haar 14de activist, is niet teleurgesteld. 'We zijn pas zes maanden geleden begonnen', zegt ze. 'We zetten de grote partijen onder druk. Ze troeven elkaar sinds onze oprichting af met feministische plannen. Dat is fijn.'

Waarom heeft een feministisch land een feministische partij nodig? 'De Noorse plaatselijke politiek wordt gedomineerd door witte, heteroseksuele mannen zonder handicap', somt de half-Duitse Noorse op. 'Ten tweede: de meeste vrouwen werken parttime. Logisch, de man verdient nog altijd meer. Er is geen eerlijke verdeling van onbetaald huishoudelijk werk, kinderopvoeding en de verzorging van de ouderen. En nog iets: verkrachting wordt bijna niet bestraft, vrouwen doen dus nauwelijks aangifte van seksueel geweld. Noorwegen was ooit progressief, maar het stagneert.'

Het is te zien, op straat. In het duurste restaurant op het vliegveld, waar oesters en kreeft op het menu staan, zitten bijna alleen oudere, witte zakenmannen in grijze pakken, met soms een vrouw ertussen. In de etalage van een kookwinkel staat tussen de mixers en de bakvormen een vrouwelijke paspop met een schort voor. Details, maar veelzeggend voor wie een andere wereld verwacht dan het op papier ongelijkere Nederland.

De stap die nog moet worden gezet, is dat niet alleen vrouwen, maar ook mannen bevrijd worden uit hun cultureel bepaalde rol. 'Dat jongens het slechter doen op school, is omdat zij worden aangemoedigd in hun speelse gedrag, terwijl meisjes stil moeten zitten, luisteren en hun bek houden', zegt Schultze-Florey cynisch.

Swedish dads

De Zweedse fotograaf Johan Bävman ontdekte ook hoe mannen vastzitten in hun rol toen hij Zweedse vaders met verlof portretteerde voor zijn fotoserie Swedish Dads. Toen zijn verlof begon, zocht hij rolmodellen: mannen die de zorg voor hun kinderen net als hij evenredig verdeelden met hun vrouw. De fotograaf, die eerder oliepijpleidingen in de Andes vastlegde en moedersterfte in de Sahara, besloot zijn lens te richten op Zweedse vaders in hun eigen huis. Om te laten zien hoe het echt is: zwaar, maar belangrijk. Hij maakte sentimentele plaatjes van mooie mannen met een lachende baby op de arm. Het dagelijks leven, met zijn frustratie en vermoeidheid, met vieze luiers en ontroostbare huilbuien, gaven die beelden niet weer.

'Iedereen prijst Zweden altijd om zijn gendergelijkheid en ik geloofde zelf ook dat het de realiteit was', zegt Bävman - rode kuif, rode baard - in zijn kantoor in Malmö. 'In mijn vriendenkring van hogeropgeleiden is het gelijk verdelen van het verlof normaal. Mijn vrienden verdienen ook allemaal ongeveer evenveel als hun vrouw. Maar toen ik met dit project begon, bleek het buiten mijn eigen milieu veel zeldzamer dat mannen met verlof gingen. Dat verbaasde me.' Hij hing posters op in de dagopvang, ging op zoek via Facebook en portretteerde uiteindelijk 48 vaders. Zijn doel was er 60 te vinden, naar het aantal dagen dat een Zweedse vader eerst verlof kreeg, maar inmiddels is dat 90 dagen 'en dat is niet te doen', lacht hij.

Op de foto's staan vaders die hun kind op de wc zetten, die stofzuigen met hun kind in de draagzak, die de nagels lakken van kind één terwijl kind twee op schoot ook aandacht vraagt en vaders verkleed als piraat of tussen de ballonnen - en geen van hen kijkt stralend in de lens. Ze zien er niet ongelukkig uit, wel in beslag genomen. 'Latte pappa's, wat een verkeerde term, je hebt geeneens tijd om koffie te drinken', zegt Bävman.

Frederic Janson (34, ambtenaar) was met zijn vrouw de eerste vier maanden thuis toen zoon Ossian werd geboren; daarna verdeelden ze het ouderschapsverlof fiftyfifty. 'Vanaf het moment dat we om de beurt gingen werken en zorgen, was het verlof nooit saai of vervelend. Omdat we allebei bij de eerste ontwikkelingsfasen van ons kind wilden zijn, kozen we voor de eerste vier maanden samen.' Beeld Johan Bävman

Structuren

Je kunt vaders wel recht op verlof geven, maar het helpt niet als de structuren daaromheen niet worden veranderd, denkt hij. Verlof verandert niet opeens hoe mannen (én vrouwen) over de zorg voor een kind denken. 'Ik denk dat eerder duidelijk moet worden gemaakt hoe belangrijk pappa permisjon is, niet als het kind er al is. De samenleving moet uitstralen dat die eerlijke verdeling normaal is. Echt, het heeft veel voordelen: ik heb nu een betere band met mijn kind, ik heb mijn zoon echt leren kennen. En ik begrijp mijn vrouw beter, ik weet nu hoe zwaar zorgen is. Onze relatie is beter sinds ik er ook negen maanden op heb zitten.'

Waarom al die moeite? Voor wie het gelijkheidsideaal niet genoeg is of voor wie gelooft dat het dankzij 'marktwerking' vanzelf wel goed komt: er zijn alleen al genoeg economische motieven voor een gendergelijke samenleving. Onderzoek heeft aangetoond dat bedrijven met meer vrouwen in de leiding winstgevender zijn en meer groeipotentie hebben dan bedrijven zonder vrouwelijke bestuurders. Een andere reden voor de Scandinavische landen om naar gelijkheid te streven, is dat het zonde is van de investering als al die vrouwen die gratis onderwijs hebben gekregen halverwege de ladder blijven steken.

Ook een goede reden is veiligheid. Samenlevingen waarin vrouwen veiliger zijn, zijn over het geheel minder gewelddadig en oorlogszuchtig, toonde de Amerikaanse onderzoeker Valerie Hudson aan. Het werkt ook de andere kant op, stelt zij: een staat die vrouwen in staat stelt zich te ontplooien, wordt over het geheel veiliger, gelukkiger en rijker.

Zelfvoldaan

Natuurlijk: als het winstgevender is, zouden bedrijven allang meer topvrouwen hebben benoemd, zou je zeggen. Het feit dat dat niet gebeurt, zou dan aantonen dat het wel meevalt met die extra winst. Critici voeren verder aan dat er niet genoeg gekwalificeerde vrouwen te vinden zijn, of ze zijn niet ambitieus genoeg (hoewel je dit in Zweden niet hardop mag zeggen, dan krijg je de onofficiële genderpolitie aan de deur). Maar daar vallen genoeg onderzoeken naast te leggen die aantonen dat ook in Scandinavië vrouwen systematisch worden ondergewaardeerd. De Nederlandse journalist Marike Stellinga bekritiseert in haar boek De mythe van het glazen plafond (2009) de Noorse vrouwenquota. Of het in Noorwegen heeft gewerkt, valt niet te beoordelen, schrijft ze. 'Geen bedrijf zal zeggen: wij hebben net een kneus benoemd, maar investeert u vooral in ons.'

'Ik denk niet dat een quotum genoeg helpt', zegt Amanda Lundestag van AllBright, een Zweedse non-profit- organisatie voor diversiteit in het bedrijfsleven. 'Je helpt hier in Zweden een paar honderd vrouwen aan een positie. En zodra het quotum is behaald, leunen de bedrijven weer achterover: wij hebben genoeg gedaan.'

Misschien is dat het probleem, daar tussen de fjorden en de IKEA's: ze kloppen zichzelf te veel op de borst. Het feministisch paradijs, dat is een liedje dat in elke lift wordt gedraaid. Als je dat maar vaak genoeg hoort, krijg je het niet meer uit je hoofd.

Ola Larsson (41, inkoper) met zijn zoon Gustav, heeft acht maanden ouderschapsverlof.'Het is echt een cadeau van het Zweedse verlofsysteem dat je als ouder zo'n band kunt opbouwen met je kinderen. Dat zou alleen nog beter uitgevent moeten worden. Pas als je het hebt ervaren, weet je wat je verliest als je besluit om te gaan werken.' Beeld Johan Bävman
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.