ANALYSE

Hoe veiliger het land, hoe banger zijn burgers

Na de aanslagen in Parijs, Verviers en Kopenhagen is de angst voor terrorisme weer toegenomen. Maar hoe bang moet een burger zijn voor de acties van jihadi's?

Militairen patrouilleren bij de Eiffeltoren na drie dagen van terreur in en rond Parijs. Beeld anp
Militairen patrouilleren bij de Eiffeltoren na drie dagen van terreur in en rond Parijs.Beeld anp

Het is onderhand een rituele bezwering na elke terreurdaad - dichtbij of verder van huis: we moeten het leven blijven leiden van burgers in een open, democratische samenleving. 'Keep calm and carry on' hielden de Britten zichzelf in 1939, bij de aanvang van de Tweede Wereldoorlog, voor. Hedendaagse leiders zeggen het hun na. Maar intussen is de open samenleving die trouw moet blijven aan zichzelf sluipenderwijs veranderd, soms door toedoen van dezelfde overheid. Zodanig dat een tijdreiziger uit, zeg, 1985 zich er wellicht niet behaaglijk zou hebben gevoeld.

Overal hangen bewakingscamera's. Er staan detectiepoortjes bij de ingang van de Tweede Kamer. Bij potentiële terreurdoelen wordt permanent gesurveilleerd. 'Terreurgerelateerde' rechtszaken worden voortaan uitsluitend in streng beveiligde zalen afgehandeld. Militairen - eveneens potentiële doelwitten - wordt ontraden zich in uniform op straat te begeven. Terreurverdachten met een meldplicht worden op sommige bureaus via intercom te woord gestaan omdat de politie hen liever niet over de vloer heeft. Een cursus cartoontekenen van de Rotterdamse boekhandel Donner is geannuleerd uit beduchtheid voor tegenstanders van de vrije expressie.

Fingerspitzengefühl

De overheid moet recht doen aan de gegronde bezorgdheid over terreurdreiging zonder in alarmisme te vervallen. 'Dat vereist Fingerspitzengefühl', zegt de Utrechtse hoogleraar en terrorisme-expert Beatrice de Graaf. 'Gaat u maar rustig slapen, werkt niet meer. Maar als de overheid preventieve maatregelen treft, krijgt ze al snel het verwijt de maat uit het oog te verliezen. Veiligheidsgevoelens zijn nu eenmaal in hoge mate subjectief.' Dat stelde ze onlangs ten overvloede vast tijdens een publieksdebat over de maatschappelijke impact van de terreurdreiging. 'Sommige mensen voelen zich veiliger bij zichtbare beveiliging. Anderen, en ik was een van hen, voelen zich daar juist onprettig bij.'

In het algemeen gaat de overheid 'zorgvuldig' met de terreurdreiging om, denk De Graaf. 'Ze heeft het geleerd, met vallen en opstaan. Voor zover mogelijk informeert ze het publiek over de situatie. Daarbij gaat ze redelijk soeverein te werk, zoals bleek uit het feit dat de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid het dreigingsniveau niet opschroefde na de aanslagen in Parijs. Dat vond ik heel moedig.' En stel dat het publiek door de aanhoudende blootstelling aan waarschuwingen voor terreur zijn aandacht voor de dreiging verliest? 'Dat zou een gezonde reactie zijn op de nervositeit van de achterliggende jaren', denkt De Graaf.

Veiligheidsparadox

De al dan niet gegronde angst waarin terroristen de westerse samenlevingen gevangen houden, is volgens terreurexpert Bibi van Ginkel 'weliswaar vervelend maar niet per se slecht'. 'Angst kan ook de betrokkenheid van burgers bij de samenleving vergroten.' Angst is echter een foute raadgever als ze de overheid tot 'hard ingrijpen' verleidt. Gemotiveerde jihadisten zijn daar in de regel niet gevoelig voor, maar voor burgers wordt de terreurdreiging er juist tastbaar door.

Zelfs na de recente terreurdaden in Parijs, Verviers en Kopenhagen staat de angst voor terrorisme - vooralsnog - niet in verhouding met het aantal slachtoffers. Nederland is veiliger dan in de jaren zeventig, toen het het toneel vormde van gijzelingsacties door Molukkers en van aanslagen door Japanse en Duitse terroristen. 'De veiligheidsparadox' noemde de socioloog Hans Boutellier die toestand: hoe veiliger het land, hoe banger zijn burgers. Volgens zijn Britse vakgenoot Frank Furedi worden angst en het gevoel van kwetsbaarheid in de westerse samen- levingen stelselmatig uitvergroot. Hedendaagse politici hebben het adagium van de Amerikaanse president F.D. Roosevelt - 'het enige dat we moeten vrezen, is de angst zelf' - omgedraaid, meent Ferudi. 'Ze zullen het publiek eerder aanraden bang te zijn voor alles, inclusief angst.' Zelfs Osama bin Laden zag angst als het kenmerk bij uitstek van de westerse samenlevingen.

'Angstmanagement' is volgens Edwin Bakker en Tinka Veldhuis van het International Centre for Counter-Terrorism dan ook het effectiefste antwoord op het islamitisch terrorisme. De overheid moet, schreven zij in 2012, de burgers mentaal voorbereiden op de eventualiteit van terrorisme. Zij brengen de veerkracht die de Londenaren aan de dag legden na de terreuraanslagen van 2005 in verband met een voorlichtingscampagne in het voorgaande jaar over de do's en don'ts bij een terroristische aanslag. Met die campagne nam de overheid een voorschot op de gebeurtenissen van 2005 en temperde ze de paniek die de terroristen zo graag hadden willen zaaien.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden