Analyse Veiligheid Nederlandse Monumenten

Hoe veilig zijn de Nederlandse monumenten?

Kan een grote brand als die van maandagavond in de Notre Dame in Parijs ook in Nederlandse monumenten gebeuren? ‘Monumenten, en zeker kerken, zijn moeilijk te beveiligen tegen brand’, zegt Arno Schut, lid van het incidententeam van de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed.

Brand in de Sint-Urbanuskerk te Amstelveen, september 2018. Beeld ANP

‘Helaas vliegt er wel eens een kerk in brand’, zegt secretaris Leo Dubbelaar van het Cuypersgenootschap, dat ijvert voor het behoud van bouwkundig erfgoed uit de 19de en 20ste eeuw. Hij schudt een hele lijst uit zijn mouw: vorig jaar de Corneliuskerk in Limmen en de Sint-Urbanuskerk in Amstelveen, in 2013 de (inmiddels herbouwde) Clemenskerk op Ameland, in 2007 de Elleboogkerk in Amersfoort – waar talloze schilderijen van Armando in vlammen opgingen.

‘De bliksemafleiders doen meestal goed hun werk’, zegt Dubbelaar. ‘Het is veelal onoplettendheid bij werkzaamheden of kortsluiting in oude elektrische leidingen.’

In 2018 waren er zo’n dertig incidenten met monumenten, aldus een inventarisatie van de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed, van storm- en hagelschade tot forse branden. ‘Monumenten, en zeker kerken, zijn moeilijk te beveiligen tegen brand’, zegt Arno Schut, lid van het incidententeam van de Rijksdienst. ‘Zo’n houten kerkkap is één grote ruimte die niet in compartimenten valt onder te verdelen.’

Sprinklers en melders

Honderd topmonumenten hebben sprinklers en melders die de brandweer waarschuwen. Dat geldt niet alleen voor kerken als de Dom in Utrecht, de Sint-Jan (Den Bosch) en de Martinikerk (Groningen), maar ook voor bijvoorbeeld het Rietveld Schröderhuis (Utrecht) en de Van Nellefabriek (Rotterdam), twee iconen op de Werelderfgoedlijst van Unesco. ‘Het is onbetaalbaar om alle kerken van sprinklers en meldsystemen te voorzien’, aldus Schut. ‘Je moet vooral kijken naar de cultuurhistorische waarde. We hebben in Nederland ook veel neogotische kerken, die zijn minder monumentaal.’

Belangrijker is preventie, zeker bij werkzaamheden. ‘Zo’n drama als met de Notre Dame kan ook in Nederland gebeuren’, waarschuwt Walter de Koning, directeur van de stichting Erkende Restauratiekwaliteit Monumentenzorg. ‘Het werken aan een eeuwenoude kerk vergt een goede voorbereiding. Het materiaal is droog, er zit vaak veel stof onder de pannen en stof is een een prima medium voor vuur.’

Brand in de Julianakerk in Rotterdam, augustus 2017. Beeld ANP

Vluchtwegen

De brandregels uit het bouwbesluit schrijven vooral voor dat er voldoende vluchtwegen moeten zijn, aldus De Koning. ‘Maar er zijn geen wettelijke eisen voor de bescherming van cultureel erfgoed. In het algemeen is de eigenaar zelf aan zet. Die kan dus een onervaren aannemer kiezen.’

Brandgevaar is er ook als er geen werkzaamheden zijn. ‘Elk jaar moet zo’n belangrijk monument worden geïnspecteerd, bijvoorbeeld om te kijken of de bedrading nog goed is’, zegt De Koning, ‘maar mijn inschatting is dat nog geen 20 procent van de monumenten jaarlijks wordt geïnspecteerd door bijvoorbeeld de Monumentenwacht’.

Maar dan nog: de Monumentenwacht kijkt vooral naar de bouwkundige staat van het casco, niet naar de technische installaties, zegt Schut van de Rijksdienst. ‘Dat is de verantwoordelijkheid van de eigenaar.’

De Rijksdienst hamert op strenge richtlijnen bij restauraties – zo mag er twee uur voor het eind van de werkdag niet meer met vuur worden gewerkt. Schut zou bovendien willen dat de brandweer beter wordt opgeleid om monumentale panden te blussen. ‘De prioriteit van de brandweer is de veiligheid en voorkomen dat een brand overslaat. Desnoods laten ze een object gecontroleerd uitbranden. Maar dat wil je bij een monument natuurlijk niet.’

Parijs is in diepe rouw om de brand in de Notre Dame. Om welke iconen zouden we in Nederland rouwen? Een toptien – in willekeurige volgorde.

Op de dag dat de Notre Dame in brand vloog, kreeg de Dom een nieuw brandalarm.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.