Hoe veilig is de joodse gemeenschap in Nederland?

Marechaussees bewaken sinds 2015 joodse objecten. Daarvoor waren er bewakers uit eigen kring. Nu vervangen camera's de beveiliging. Deze drie joodse jongeren vertelden in 2015 aan de Volkskrant hoe het is om altijd dreiging te voelen.

Beveiliging bij de orthodox-joodse school Cheider in Amsterdam. Beeld anp

Nee, joodse jongeren die je vraagt over hoe het is om van jongs af aan op te groeien met beveiligers, barsten niet meteen los met anekdotes. Voor zover ze überhaupt iets willen zeggen, want het is een gevoelig onderwerp. Zeker nu de grimmige realiteit de vrees van velen heeft ingehaald.

'Op mijn lagere school was een bewaker', zegt Danny Pinto (29). 'Dat was dezelfde man die ook een pleister op je knie plakte als je gevallen was op het schoolplein.' Multifunctioneel was die man. In de pauzes ging hij mee naar buiten. Voor de veiligheid en tegelijk best handig: 'Want als je een bal over het hek schoot, mocht je hem zelf niet halen - dat deed híj dan.' Danny stond er niet zo bij stil.

'Het went snel', zegt Gideon Pappie, 22 en student lucht- en ruimtevaarttechniek. 'Ik wist niet beter. Dat er voor uitstapjes dingen werden geregeld, dat was vanzelfsprekend.'

Meubilair

De mannen met zwarte regenjas en zonnebril hoorden er gewoon bij. 'Je pikte ze er zo uit', zegt politicoloog Aäron (25, niet zijn echte naam). Sommigen van middelbare leeftijd met een verleden in Israël, anderen jonger. 'Het waren geen helden voor me, eerder meubilair, met wie je af en toe een praatje maakte', vertelt hij. 'Op mijn middelbare school deed iemand op maandag tot donderdag de beveiliging, op vrijdag stond hij falafel klaar te maken.' Op schoolreisjes werden de praatjes persoonlijker.

En toch, de kinderen voelden aan dat veiligheid vooropstond. 'Als ze aan het werk waren, moest je ze met rust laten - dan mochten meisjes, die dat interessant vonden, bijvoorbeeld niet te lang met ze praten.' Tijdens schoolreisjes kon je soms 'lichte paniek' bij hen waarnemen, als iedereen te lang rond de bus bleef zwermen. Geen veiligheidsexpert houdt van onoverzichtelijke situaties. 'Als de school uitging, was het devies: keppeltje af en verspreiden.'

De gemeente Amsterdam heeft in 2015 2 miljoen euro beschikbaar gesteld voor de bewaking van joodse doelen en media. Voor joodse gebouwen staat al een poos een politiehuisje.

Franse politie bij de joodse supermarkt in Porte de Vincennes, waar de gijzeling plaatsvond. Beeld afp

Dreiging

Dat de overheid voor bewapende marechaussees zorgt bij joodse objecten en daarvoor de portemonnee trekt, is pas in 2014 geregeld, na de aanslag in Brussel. Daarvoor was altijd het argument dat er geen 'specifieke' dreiging was. De eigen bewakers worden nog steeds door de relatief kleine joodse gemeenschap betaald.

Voor de meeste Nederlanders zou het een vreemd idee zijn: de gedachte dat iemand je kan komen vermoorden puur om je afkomst. De joodse jongeren zijn niet anders gewend. Het besef dat het misschien toch niet helemaal normaal is om omringd te worden door beveiligers - plus hekken en camera's - dringt pas laat door, zo zeggen de drie. In een andere, onbewaakte omgeving.

En het blijft niet bij school. Zelfs tijdens feestjes, vanaf een man of twintig, is beveiliging bijna standaard. Namens studentenvereniging IJAR overlegt Gideon geregeld met de autoriteiten als ze een activiteit hebben, en 'vaak' is de uitkomst dat beveiliging nodig is.

Leden van de koninklijke marechaussee bewaken het gebouw van Amsterdamse orthodox-joodse school Cheider. Beeld anp

Het is niet zo dat opgroeien met bewaking hun wereldbeeld totaal anders maakt dan dat van niet-joden, of dat ze geen vriendschappen met hen aangaan. Maar het laat ze ook niet helemaal onberoerd. 'Klasgenoten met een keppeltje die tijdens een uitstapje worden nageschreeuwd', zegt Aäron, 'dat doet wel iets met je mensbeeld, zeker als je het directe slachtoffer bent.' Danny: 'Ik ben me meer bewust van gevaren en kijk altijd waar nooduitgangen zijn.'

Bij de laatste aanslag in Kopenhagen kwam de 37-jarige bewaker Dan Uzan om het leven. De familie die op dat moment in de synagoge een bat mitswa vierde, bleef mede dankzij hem ongedeerd.

Vrijwilligers

Het respect voor de pleisterplakkers en falafelbakkers uit hun jeugd is er dan ook niet minder op geworden. 'Iedereen - ook ik - is zich nu meer bewust van het risico dat de bewakers lopen', vertelt Aäron. 'Veel mensen in mijn omgeving staan vrijwillig als beveiligers voor synagoges. Het komt hard aan als een collega van je doodgeschoten wordt.' Hij heeft begrepen dat de animo sindsdien juist is toegenomen. 'Dat vind ik bijzonder.'

Een woordvoerder van Bij Leven En Welzijn (BLEW), de stichting die de bewakers traint en inzet, zegt 'niet te kunnen bevestigen' dat de animo om bewaker te worden, is gegroeid. 'De animo van instellingen om beveiligd te worden, is in elk geval wel toegenomen. We zijn nog in gesprek met de overheid of die misschien ook onze beveiligers kan betalen.'

Bij de begrafenis van de vermoorde Uzan uit Kopenhagen zei rabbijn Jair Melchior over hem dat ze zich veilig voelden omdat hij - basketballer en een reus van een jongen - er stond, maar dat zijn omvang misleidend was, dat hij eigenlijk iemand was die geen vlieg kwaad deed.

En dat past ook wel bij het beetje informatie dat je onder Nederlandse joden loskrijgt over de beveiligers: welwillende types die iets voor hun gemeenschap willen doen. Liever buiten de synagoge staan dan erin zitten. Sportieve types vaak wel, hun stoerste jack aan, uitstralend dat ze geen angst hebben, maar veel meer dan goed opletten kan bijna niet - hoe professioneel hun training ook is.

Een agent staat buiten een synagoge waar een herdenkingsdienst plaatsvindt voor de neergeschoten beveiliger Dan Uzan en filmmaker Finn Noergaard. Beeld reuters

Protocol

Zelf zwijgen de bewakers. BLEW heeft een strikt protocol en daarin staat dat praten met de pers uit den boze is. Daar houden ze zich keurig aan, zo blijkt, ook als het al jaren geleden is dat ze die rol vervulden. De een liegt glashard dat hij nooit beveiliger is geweest, een ander voelt zich 'vereerd' maar heeft net een drukke nieuwe baan, en ga zo maar door - of ze verwijzen naar BLEW zelf.

Wilde verhalen doen er de ronde over, zeker sinds bekend werd dat de latere PVV-kandidaat Gidi Markuszower als BLEW-beveiliger een keer werd aangehouden omdat hij een wapen bij zich had waar dat niet mocht. Dat laat de club zo. Er zit een voordeel aan om groter en gevaarlijker te worden ingeschat dan je misschien bent.

Helemaal als de dreiging groter wordt. En dat is zo, denkt Gideon: 'Mannen die met IS-vlaggen in de Schilderswijk lopen en 'dood aan de joden' roepen. Plus al die terugkerende Syriëgangers, ja dan komt het dichtbij.' De ogenschijnlijk 'laconieke' reactie van de Haagse burgemeester Van Aartsen zat hem niet lekker, zijn vrienden wonden zich op over de Schilderswijk.

De van ronselen voor de jihad verdachte Azzedine C. spreekt tijdens een pro IS-demonstratie in de Haagse Schilderswijk. Beeld anp

Die demonstratie in Den Haag met openlijk antisemitische leuzen hakte er bij meer mensen in. Aäron: 'Mijn oma, die in de oorlog ondergedoken zat, was voor de eerste keer na de Tweede Wereldoorlog weer angstig.' Bewaking is er al sinds de jaren zeventig en het antisemitisme is ook veel ouder dan de dag van vandaag. 'Het verschil is dat het nu manifester wordt en meer geaccepteerd is, ik zou bijna zeggen salonfähig.'

Direct onveilig hebben de drie zich nooit gevoeld. Maar, zo benadrukt Gideon, zijn afkomst is niet zo zichtbaar, hij draagt bijvoorbeeld geen keppeltje. 'Ik weet dat sommige jongeren rekening houden met de omgeving. Dan doen ze een petje op in plaats van een keppeltje, of stoppen ze de davidster aan hun kettinkje even onder hun shirt of blouse.'

Sommige buurten vermijdt hij zelf evengoed. 'Voor de buitenwereld ben je joods. Het is niet iets wat je kunt uitzetten.'

Aäron mijdt wijken als Amsterdam-West en zag af van zo'n kettinkje met davidster. 'Dus kies je, net als veel andere jongeren, voor veiligheid in plaats van identiteit.' En hij vindt het triest dat voor het uitgaan van de synagoge gelovigen eraan herinnerd worden om hun keppeltje af te zetten of er een petje overheen te doen.

Danny droeg wél een keppeltje op straat, tot zijn 16de. 'Ik voelde me nooit echt heel onveilig of zo. Oké, ik werd geregeld uitgescholden en op mijn mbo-school kwam het ooit een keer tot een opstootje, maar meer niet. Ik denk doordat ik kickbokste en uitstraal dat ik niet bang ben. Deze gast is cool, zeiden moslimjongeren met wie ik samen kickbokste.'

Obsessie

Gideon denkt soms over een mogelijk vertrek naar Israël, bijvoorbeeld als hij de Franse emigratiecijfers ziet. 'Van families die - net als die van mij - al tijden in Europa wonen. Dat gevoel heb ik ook wel eens: heb ik hier nog een toekomst?' Maar goed, meestal zakt dat weer na een tijdje, Nederland is een fijn land en het mag geen obsessie worden.

De drie erkennen dat het in Israël objectief gezien niet veiliger is dan hier - 'je kunt net zo goed worden doodgestoken in een bus in Tel Aviv' - maar vinden het wel een prettig idee dat de overheid daar altijd alles uit de kast zal halen om je te beschermen. Danny: 'Dat gevoel had ik in Nederland niet. Die speech van de Franse premier Manuel Valls na de aanslag in Parijs vond ik echt goed, die gaf de boodschap dat hij achter de Franse joden staat, precies wat ze nodig hadden.'

Bovendien hoef je in Israël geen kettinkjes of keppeltjes te verstoppen.

Op 21 januari stak een Palestijnse man tien anderen neer in een bus in Tel Aviv. Een Israëlische verpleegkundige en politieagent helpen een gewonde man van het plaats delict. Beeld reuters

Gideon denkt dat je het antisemitisme van nu niet kunt vergelijken met het klimaat van de jaren dertig. Aäron is ook betrekkelijk optimistisch. 'Maar ik ken velen - ook in mijn eigen omgeving - die emigratie overwegen', vertelt Aäron. 'Of om er een huisje te kopen, als een soort verzekeringspolis. Ik ken genoeg mensen die geloven dat een nieuwe periode van jodenvervolging serieus denkbaar is.'

Danny, die lid was van de zionistische jeugdvereniging Bnei Akiva, is zich altijd zeer bewust geweest van het feit dat de meeste joden door hun landgenoten verraden zijn. Hij verhuisde afgelopen januari naar Tel Aviv, om daar te gaan werken in de hightech. 'Ik vind het belangrijk dat er een joodse staat is. Het was voor mij een ideologische keuze, al speelt mee dat ik het frustrerend vond dat je als joodse gemeenschap in Nederland steeds bij de overheid moest aankloppen voor beveiliging - ik vind dat de omgekeerde wereld. Ja, nú staan er politiehuisjes bij joodse scholen, maar de dreiging van het antisemitisme was er al veel langer. Het had net zo goed in Amsterdam mis kunnen gaan, want wat is het verschil met Kopenhagen? Het is een loterij.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden