Reportage

Hoe vangt Zweden jonge asielzoekers op?

Zweden wordt overspoeld door minderjarige asielzoekers, vooral Afghaanse jongens. Met huiselijke opvang en een eigen begeleider willen hulpverleners wangedrag zoals in Keulen voorkomen. In Nederland blijken veel Syriërs en Irakezen zich als ondernemer te ontpoppen.

Een minderjarige asielzoeker in een opvangcentrum in Malmö, Zweden.Beeld An-Sofie Kesteleyn

'Wat heb ik nu gehoord? Heb je stiekem gerookt op je kamer?'. De Eritrese puber met zijn schooltas op zijn rug die onopvallend zijn kamer in de opvang probeert in te sluipen, kijkt schuldbewust op. De hulpverlener schudt dreigend met zijn vinger vanachter het fornuis waar hij in pannen staat te roeren en neemt hem apart. 'Dit gedrag accepteren we hier niet.'

'Het lijkt erger dan het is hoor', lacht Kristina Rosén, manager van het opvangcentrum voor minderjarige asielzoekers in de Zuid-Zweedse stad Malmö, als de deur achter het tweetal dichtknalt. 'Wij proberen als ouders te zijn; we helpen met huiswerk, zorgen dat ze op een sportclub zitten en een sociaal netwerk opbouwen. En we zijn streng als ze zich niet gedragen of spijbelen van school. Ons doel is om ze zelfredzaam te maken.'

In de huiselijke opvang van de landelijke zorgorganisatie Alaris woont een dertigtal minderjarige asielzoekers onder begeleiding van hulpverleners. Het is slechts een van de tientallen locaties in Malmö. Zweden wordt overspoeld door minderjarige asielzoekers. Van de 163 duizend vluchtelingen die vorig jaar binnenkwamen, waren er 35.400 minderjarig, hoofdzakelijk jongens. Afghanistan is met 66 procent de belangrijkste toeleverancier van minderjarige mannen.

Beleid

Zweden heeft van oudsher het meest ruimhartige asielbeleid voor minderjarige vluchtelingen van Europa. Het leeuwendeel van de Afghaanse jongeren krijgt een tijdelijke verblijfsstatus, al is het maar omdat ze moeilijk kunnen worden teruggestuurd. Als ze al als vluchteling in een buurland als Iran of Pakistan leefden, is familie in thuisland Afghanistan niet meer te traceren. En minderjarigen worden nu eenmaal niet in hun eentje teruggestuurd als er geen familie wacht.

Het nieuws vorige week dat Afghaanse jonge mannen betrokken waren bij aanrandingen in de Zweedse hoofdstad en tijdens nieuwjaar in Malmö is de Zweden rauw op hun dak gevallen. Rosén kan niet geloven dat 'haar' jongens zo iets doen. Locoburgemeester Carina Nilsson van Malmö legt uit dat Zweden juist beleid voert om dergelijk wangedrag te voorkomen. Minderjarigen worden bij aankomst direct gescheiden van volwassenen en in kleinschalige opvang of bij families geplaatst. Ze krijgen een mentor toegewezen en gaan meteen naar school om zo snel mogelijk te integreren. 'Elke dag dat de jongeren in een noodopvang zitten en niet naar school gaan, is er een te veel', vindt Nilsson.

Nilsson gelooft niet dat er sprake is van een structureel probleem met minderjarige asielzoekers. 'Uit onderzoek blijkt zelfs dat minderjarigen beter integreren dan kinderen uit asielzoekersgezinnen. Ze leren sneller de taal en raken via hun verzorgers juist eerder bekend met de Zweedse normen en waarden.' De jongeren dragen bovendien een zware last op hun schouders, zegt Nilsson. 'Ze zijn de held van de familie; zij moeten ervoor zorgen dat ze succesvol worden, geld gaan verdienen. Die kans zullen ze niet snel verspelen, ze willen hun familie niet teleurstellen.'

Abdul Rahmen is een 14-jarige asielzoeker uit Afghanistan. Hij is gestrand in Kopenhagen en wil naar Zweden.Beeld An-Sofie Kesteleyn

Op het station in Kopenhagen aan de overkant van de Øresundbrug die Zweden met Denemarken verbindt, weet de 14-jarige Abdul Rahmen hoe dat is. De mollige tiener op zijn te grote puntige herenschoenen is gestrand in Denemarken omdat Zweden sinds 4 januari geen migranten zonder geldig identiteitsbewijs toelaat. Hij behoort tot de Tadzjiekse minderheid in Afghanistan. Zijn vader is dood, zijn moeder heeft hen tien jaar eerder verlaten voor een andere man. Zijn oudere broer heeft hem aangespoord naar Europa te reizen.

'Hij vond me groot en sterk genoeg om de reis te maken', vertelt Rahmen met enige trots. Zijn broer had geen werk meer en kon niet meer voor hem zorgen. Na een jaar in Turkije in een kamp te hebben gezeten, besloot hij naar Europa te gaan. 'Alles hangt nu van mij af', zegt hij zelfverzekerd en ogenschijnlijk ontspannen.

Waarom juist zoveel minderjarige mannen uit Afghanistan komen, is volgens Thomas Ruttig, een Duitse onderzoeker bij het Afghaanse Analisten Netwerk in de Afghaanse hoofdstad Kaboel, eenvoudig te verklaren. 'De veiligheidssituatie in Afghanistan is sterk verslechterd.' De Taliban is terug van weg geweest en de gekozen regering heeft niets kunnen veranderen aan de erbarmelijke economische omstandigheden waarin Afghanen al decennia leven, legt Ruttig uit. 'Die uitzichtloosheid maakt dat families hun jonge mannen vooruitsturen als een soort anker, in de hoop dat tenminste iemand van hen een beter bestaan krijgt.'

In Nederland een gastgezin

In Nederland kwamen vorig jaar 3.859 minderjarige asielzoekers binnen, hoofdzakelijk uit Syrië en Eritrea. Op een totaal van 58.880 asielzoekers in 2015 is hun aandeel significant lager dan in Zweden. Ook Nederland plaatst de minderjarigen bij gastgezinnen of in kleinschalige opvang. Omdat ze leerplichtig zijn, gaan ze direct naar school, al gedurende hun asielprocedure.

Kat uit de boom kijken

Dat de mannen minderjarig zijn, is naar Afghaanse maatstaven geen issue. 'Hier ben je op je 16de al volwassen', zegt Ruttig. 'Maar het is ook strategie: Afghanen zijn al veertig jaar op de vlucht; eerst voor de Russen, toen voor de Moedjahedien en nu voor de Taliban. Uit ervaring weten ze dat minderjarigen in Europa meer kans hebben om te kunnen blijven, al is dat nu - ten onrechte - behoorlijk veranderd. In veel landen, waaronder Duitsland, krijgen Afghanen nauwelijks meer een permanente verblijfsvergunning. De kans op gezinshereniging is met een tijdelijke status bovendien heel beperkt.'

Opvangmanager Rosén vermoedt dat veel Afghanen daarom nu doorreizen naar Zweden. 'Veel jongens spreken redelijk Duits als ze hier komen', zo is haar opgevallen. In de naastgelegen noodopvang is net een groepje nieuwkomers gearriveerd. Aan tafel in de gezellige huiskamer lepelen ze hun maaltijd met smaak naar binnen. Na afloop ploffen ze neer op de bank, spelen een videospelletje of kijken tv. De jongste van het groepje nieuwkomers is 8 jaar, de meeste zijn met hun Mongoolse gelaatstrekken zichtbaar Hazara - een sjiitische minderheid in Afghanistan die door de Taliban wordt vervolgd.

'Het eerste wat die kinderen doen als ze aankomen, is slapen', vertelt manager Rosén. 'Ze zijn uitgeput, angstig en gedesoriënteerd. Als ze wakker worden kijken ze eerst de kat uit de boom. Pas na een tijdje, als ze door hebben dat ze op een veilige plek zijn, gaan ze praten en eten. Je wil niet weten wat er dan allemaal in zo'n tenger lichaampje gaat.'

Beeld de Volkskrant

Rosén heeft vooral te doen met de oudere minderjarigen. 'Die kleintjes worden meestal wel onder de hoede genomen, maar boven de 15 jaar worden ze gezien als volwassenen. Ze komen hier vaak bont en blauw aan, ondervoed en vervuild. Ze zijn op hun vlucht door Europa vaak mishandeld door andere vluchtelingen, politie of smokkelaars.'


Op het station in Kopenhagen geeft de 14-jarige Abdul toe vaak bang te zijn geweest op zijn tocht. 'Maar er is niets ergs gebeurd.' Nu wacht hij op het juiste moment om toch illegaal de Øresundbrug naar Zweden over te steken. 'Ik ben nu al zover gekomen, deze gok kan ik ook nog wel wagen.'

Ontvang elke dag de Volkskrant Avond Nieuwsbrief in uw mailbox, met het nieuws van vandaag, tv-tips voor vanavond, en alvast zes artikelen uit de krant van morgen. Schrijf u hier in.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden