Hoe Turkije knaagt aan het karkas van Mosul

Opvallend hoe actief de Turken zich nu bemoeien met de strijd in Irak. Wat beweegt hen? Bagdad is er niet blij mee.

Een Iraakse jongen probeert het vee van zijn familie in veiligheid te brengen in een dorp in de buurt van Mosul. Beeld reuters
Een Iraakse jongen probeert het vee van zijn familie in veiligheid te brengen in een dorp in de buurt van Mosul.Beeld reuters

De Turken zijn gewaarschuwd. Mochten ze zich daadwerkelijk in de strijd om Mosul mengen, dan vinden ze het Iraakse leger op hun pad. 'En dat zal geen picknick worden', voorspelde de Iraakse premier Haider al-Asbadi vorige week. 'Wij staan er klaar voor. Dit gaat om de waardigheid van Irak.'

Al-Abadi had reden om uit zijn slof te schieten. Hij moest zijn achterban laten zien dat hij zich niet laat ringeloren door de Turkse president Recep Tayyip Erdogan, die daags tevoren had gezegd dat de Iraakse premier 'zijn plaats moet kennen' - hij is immers 'niet mijn gesprekspartner, niet mijn gelijke, niet mijn niveau'.

Turkije trekt zich weinig aan van de bezwaren van Bagdad tegen de aanwezigheid in Noord-Irak van zeshonderd tot duizend Turkse militairen. Die hebben in het Bashiqa-kamp ten noorden van Mosul diverse groepen strijders getraind (soennitische Arabieren en Koerdische peshmerga's).

Maar Ankara zinspeelt erop dat ze ook op andere wijze kunnen deelnemen aan de strijd tegen Islamitische Staat. Er staan vier gevechtsvliegtuigen klaar en de Turkse artillerie vuurt 'uit zelfverdediging' nu al regelmatig op doelen van IS. Bovendien trekt Turkije momenteel tanks en ander gevechtsmaterieel samen bij de Iraakse grens vooruitlopend op gebiedswinst van sjiitische milities rond de slag om Mosul.

Wat beweegt de Turken?

Ottomaanse Rijk

Volgens Erdogan heeft Turkije in het noorden van Irak een 'historische verantwoordelijkheid'. Irak was eeuwenlang onderdeel van het Ottomaanse Rijk. Na de Eerste Wereldoorlog, bij het verdelen van de Ottomaanse inboedel, werd de provincie Mosul bijna bij de rompstaat Turkije getrokken. De Britten staken daar een stokje voor.

Het Ottomaanse sentiment speelt ongetwijfeld een rol, maar het is voor Erdogan in de eerste plaats retoriek voor binnenlands gebruik. Uiteindelijk is de Turkse inmenging in Irak toch een kwestie van realpolitiek, zegt Turkijekenner Dries Lesage van de Universiteit Gent. Turkije is er vooral op uit paal en perk te stellen aan uitbreiding van de sjiitische - Iraanse, zo men wil - invloedssfeer aan zijn zuidgrens. Van bondgenoot werd het door Iran gesteunde Assad-regime in 2012 opeens aartsvijand en met de door sjiieten gedomineerde regering van Irak zijn de betrekkingen flink bekoeld. Ankara vreest de vestiging van een sjiitische halve maan die zich uitstrekt van Iran tot de Middellandse Zee.

Iraakse leger zet voor het eerst voet in Mosul

Het Iraakse leger heeft dinsdag voor het eerst in ruim twee jaar tijd even voet gezet in de stad Mosul. Het offensief om de stad te heroveren op Islamitische Staat (IS) is daarmee een nieuwe fase in gegaan: tot nu toe kwamen de Iraakse troepen niet verder dan de woestijn. Lees het volledige artikel hier.

Dat is niet altijd zo geweest. Tot circa 2010 had Erdogan warme banden met Iran en met de Syrische president Bashar al-Assad. Jegens Bagdad gold het beleidscredo 'één Irak' - de relaties met sjiieten zowel als soennieten werden gekoesterd en Irak moest een eenheidsstaat blijven.

Inmiddels hecht Turkije daar minder belang aan. Integendeel, het bevordert nu decentralisatie van het staatsgezag in Irak. Ankara staat op goede voet met de KRG, de autonome Koerdische regio in Noord-Irak. De KRG drijft op Turkse investeerders, de Turken betrekken hun olie liever van de Koerden dan van de centrale regering in Bagdad. De prominente rol van de peshmerga's in de strijd tegen IS heeft het Koerdisch zelfbewustzijn versterkt. KRG-president Masoud Barzani wil een referendum houden over onafhankelijkheid.

null Beeld REUTERS
Beeld REUTERS

Het Koerdisch voorbeeld wordt nagevolgd door de aanhangers van oud-voorzitter van het Iraaks parlement Osama al-Nujaifi en zijn broer Atheel, oud-gouverneur van de provincie Nineveh, waarvan Mosul de hoofdstad is. Hun soennitische militie is door het Turkse leger getraind in het Bashiqa-kamp. Turkije steunt het streven van de Nujaifi's naar lokale autonomie, de broers op hun beurt steunen het Turkse streven naar een invloedssfeer in Noord-Irak.

Aaron Stein van de Atlantic Council meent dat Turkije op langere termijn zelfs uit is op het uiteenvallen van Irak, een opvatting die in Bagdad maar al te graag wordt geloofd. Nationalistische kranten in Turkije stoken het vuurtje op door kaarten te publiceren waarop de provincie Nineveh onderdeel is van Turkije.

Volgens Asle Aydintasbas van de European Council on Foreign Relations zal het zo'n vaart niet lopen. Ankara beseft donders goed dat gebiedsuitbreiding geen reële optie is. Wel is er, zegt ze, sprake van een 'keerpunt' in Turkijes regionale politiek. 'Voor het eerst zijn de Turken militair aanwezig in zowel Syrië als Irak, en dat zal níet kortstondig zijn. Ze zullen voorlopig blijven, dat is de nieuwe realiteit.'

Een soennitische regio in Noord-Irak met een vergaande autonomie - of zelfs onafhankelijkheid - zou daar zeer wel in passen. 'Er is een groot vacuüm. Naties veranderen, grenzen veranderen. Turkije wil daar bij zijn.'

Erdogan streeft ernaar de dominante soennitische macht in de regio te worden. Voorkomen moet daarom worden dat de demografische balans in Mosul na het verjagen van IS doorslaat ten nadele van de soennieten.

Ten slotte is er nóg een bril waarmee de Turkse inmenging in Irak kan worden bekeken: de binnenlandse. De Turkse rol is er nu vooral een van 'veel woorden, weinig daden', zegt Marc Pierini van Carnegie Europa. Erdogan wil volgens hem thuis de nationalistische kaart spelen met het oog op het referendum, mogelijk komend voorjaar, over invoering van een presidentieel systeem. Dat is minstens zo belangrijk als de regionale ambities. 'Vergeet nooit de binnenlandse agenda als je het over Turkije hebt.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden