Hoe Trumps frustratie over Rusland-onderzoek leidde tot Comey's haastige ontslag

Het plotselinge ontslag van FBI-directeur James Comey komt voor velen als een grote verrassing, zelfs voor sommigen in het Witte Huis. Maar niet voor Donald Trump. De president overwoog al ruim een week Amerika's hoogste politiebaas de laan uit te sturen. Tenminste, dat betogen zijn naaste adviseurs.

James Comey tijdens een hoorzitting.Beeld AFP

Gefrustreerd besloot Trump dinsdag eindelijk Comeys hoofd op het hakblok te leggen, waarna de ontslagbrief razendsnel bij de FBI werd bezorgd op 935 Pennsylvania Avenue.

Slechts een kleine groep adviseurs van de president was op de hoogte van zijn plan Comey weg te sturen, zo melden diverse Amerikaanse media, waaronder Politico en CNN, op basis van bronnen in het Witte Huis. 'Hij deed zijn werk niet goed', rechtvaardigde Trump woensdag in de Oval Office het ontslag.

In januari, bij zijn aantreden, had Trump er nog voor gekozen om de omstreden Comey niet te bedanken voor bewezen diensten en met een nieuwe FBI-baas te beginnen. Die mogelijkheid had hij als 45ste president. 'Hij is een nog grotere beroemdheid dan ik', zei Trump ooit lachend over Comey, doelend op de vele publiciteit die de directeur ten deel viel vanwege het FBI-onderzoek naar Hillary Clintons e-mailschandaal.

Maar nu, 110 dagen in zijn presidentschap, was voor de miljardair eindelijk de maat vol. Hij wilde af van een van de meest omstreden FBI-directeuren van de laatste decennia. Iemand die hij vorig jaar tot op het bot had afgekraakt maar ook had geprezen. Iemand ook aan wie hij volgens Clinton zijn verkiezing had te danken. Diezelfde Comey kan dit jaar, vanwege het onderzoek naar mogelijke Russische banden van zijn campagneteam, een grote bedreiging gaan vormen voor Trump.

Ongeloof en verbijstering

Met ongeloof, verbijstering en irritatie werd in politiek Washington gereageerd op het ontslag. 'De man die jou onderzoekt, ontsla je gewoon niet', was de reactie van staatsrechtgeleerden en Congresleden. Direct werd de vergelijking met president Richard Nixon getrokken.

'Dit is Nixoniaans', aldus de Democratische senator Bob Casey. Menig Democraat en politiek analist trok de conclusie dat de diverse Rusland-onderzoeken té gevaarlijk werden voor het Trump-kamp en dat de president zo het gewroet een kopje kleiner wilde maken.

Maar adviseurs van Trump schetsten woensdag een eenvoudiger beeld: van een president die ervan overtuigd is dat zijn campagne niets heeft misdaan maar boos en gefrustreerd ziet dat het hele Rusland-gedoe niet verdwijnt van de televisieschermen. Ook Comey's optreden vorige week tijdens een hoorzitting in de Senaat, waar het Rusland-onderzoek opnieuw ter sprake kwam, zou Trump hebben aangespoord de FBI-baas de laan uit te sturen.

Evenals de weigering van Comey de afgelopen maanden om Trump te steunen in zijn bewering dat president Obama hem liet afluisteren. Ook is Trump nog altijd verbolgen dat Comey eerder dit jaar voor het eerst bevestigde in het Congres dat de FBI onderzoek deed naar mogelijke banden tussen zijn campagne en Moskou.

Hieronder de brief aan Comey. Klik op de bolletjes voor meer informatie.

James Comey is pas de tweede FBI-directeur die is ontslagen in de afgelopen decennia. De laatste president die dit deed, was Bill Clinton in 1993.Beeld epa

Dit is belangrijk Trump-nieuws

We kunnen ons voorstellen dat al dat nieuws over Trump nogal overdadig overkomt. Daarom verdelen we het in deze Trumpfilter in verschillende categorieën. Dit nieuws is bepalend voor zijn presidentschap en moet je dus echt blijven volgen. Het valt dan ook in de categorie 'belangrijk'.

Deze frustratie zou uiteindelijk dinsdag leiden, zo schetsen adviseurs die anoniem wensen te blijven, tot een typisch 'Trumpiaans' presidentieel optreden: Comey ontslaan, ongeacht de consequenties, en zien waar het schip strandt. 'Hij vroeg zijn medewerkers herhaaldelijk waarom het Rusland-onderzoek niet verdween', aldus een Witte Huis-adviseur tegenover Politico over de gemoedstoestand van Trump de afgelopen dagen. 'Hij eiste dat ze het voor hem op namen. Soms schreeuwde hij als op televisie weer fragmenten werden vertoond van het Rusland-onderzoek.'

De beelden van Comey afgelopen week in het Congres, waar de FBI-baas eveneens aan de tand werd gevoeld over zijn afhandeling van Clintons e-mailschandaal, hielpen ook niet. Trump heeft in het afgelopen jaar nooit onder stoelen of banken gestoken dat hij vond dat Comey haar harder had moeten aanpakken. Hij was furieus in juli toen de FBI-directeur adviseerde Clinton niet aan te klagen. Toen Comey in oktober, vlak voor de verkiezingen, onverwacht het Clinton-onderzoek heropende, viel dat even weer in goede aarde bij Trump. Maar de onvrede over Comey bleef.

Comey in betere tijden met NSA-baas Mike Rodgers: tijdens een hoorzitting in het Congres bevestigt hij voor het eerst dat de FBI onderzoek doet naar mogelijke banden tussen de Trump-campagne en Rusland. Dit zet kwaad bloed bij de president.Beeld EPA

Grof

'FBI-directeur Comey was het beste dat Hillary Clinton ooit overkwam', twitterde Trump vorige week na Comeys optreden in het Congres. 'Hij liet haar namelijk vrijuit gaan voor de vele slechte dingen die ze heeft gedaan.' Een president die zijn FBI-directeur publiekelijk zó grof onderuit haalt, was nog niet eerder vertoond in politiek Washington.

Trump haalde in dezelfde tweet opnieuw uit naar de media die de Rusland-beschuldigingen in zijn ogen levend proberen te houden. 'Het Trump-Rusland-verhaal, dat nepnieuws is, wordt door de Democraten als excuus gebruikt om aan te geven waarom ze de verkiezingen hebben verloren', aldus de president.

De pers krijgt woensdagochtend bericht over het ontslag van Comey.Beeld epa

Een handvol Trump-adviseurs en vertrouwelingen werd afgelopen week op de hoogte gesteld van het voornemen om Comey te ontslaan, zo meldde CNN woensdag op basis van bronnen in het Witte Huis. Zij bespraken het plan nauwelijks met elkaar om te voorkomen dat het zou uitlekken. Twee personen die wisten dat het einde van de FBI-baas naderde, waren minister van Justitie Jeff Sessions en diens tweede man Rod Rosenstein.

Zij gingen aan de slag om het ontslag te rechtvaardigen. Toen Trump dinsdag zijn besluit had genomen, gooiden zij het op Comeys afhandeling van het Clinton-onderzoek. Een onderzoek dat al bijna een jaar geleden was afgesloten. Maar het opzetje was duidelijk: Trump had een stok nodig om de FBI-directeur mee te kunnen slaan. 'Ik kan de wijze waarop de directeur de conclusie van het onderzoek afhandelde niet verdedigen', aldus Rosenstein in een brief aan de president. 'Ik begrijp zijn weigering niet om het algemene oordeel te accepteren dat hij fout zat.'

De afloop is bekend. Trump grijpt deze brief dankbaar aan om Comey mede te delen dat hij per direct was ontslagen. Slechts één keer eerder had een president, Bill Clinton, de FBI-directeur ontslagen. 'Ik ben het eens met het oordeel van het ministerie van Justitie dat u de FBI niet effectief kan besturen', deelt de president de FBI-baas mede in een ontslagbrief die door Trumps vroegere bodyguard Keith Schiller op het hoofdkantoor van de FBI wordt bezorgd. Een CNN-producer, die toevallig ter plekke is, ziet Schiller verschijnen. Hij weet echter niet wat er staat te gebeuren.

Maar Comey zit niet achter zijn bureau. Hij verblijft duizenden kilometers verderop, in Los Angeles. Terwijl hij op een FBI-bijeenkomst medewerkers toespreekt, is op een televisie in de zaal te zien dat Trump Comey heeft ontslagen. Comey gelooft het bericht aanvankelijk niet. Hij denkt dat de FBI-medewerkers een grapje uithalen.

Kwaad

Trump had ingecalculeerd dat de Democraten geen traan zouden laten om het naar huis sturen van Comey. Want had senator Chuck Schumer, de Democratische minderheidsleider in de Senaat, onlangs niet gezegd dat hij geen vertrouwen meer had in de FBI-directeur? Maar de Democraten reageren furieus en leggen meteen de link met het Watergate-schandaal.

Trump belt mede-New Yorker Schumer, die hij al decennialang kent, om hem op de hoogte te stellen van het naderende ontslag. De president is verbaasd als Schumer hem zegt 'dat u een grote fout maakt, meneer de President'. Het kwaad is geschied. Op tv en in het Congres wordt de president volop beticht van Watergate-praktijken. De roep om een onafhankelijke aanklager te benoemen wordt nu ook gesteund door sommige Republikeinen. 'Als je de meest gerespecteerde man van Amerika ontslaat, moet je een goede uitleg hebben', zegt de Republikeinse senator John McCain. 'Ik heb die uitleg nog niet gezien.'

En de media laten geen spaan heel van het Witte Huis-verhaal dat Comeys ontslag helemaal niets te maken had met het Rusland-gewroet. 'Ondanks claims van het tegendeel, is de FBI-directeur duidelijk eruit gewerkt omdat hij het onderzoek leidde naar de Russische banden die bedreigend zijn voor de president', aldus The New York Times in een commentaar. De president grijpt weer naar Twitter als hij op de televisiestations ziet hoe Schumer hard uithaalt naar het Witte Huis. Trump: 'Huilende Chuck Schumer verklaarde onlangs: "Ik heb geen vertrouwen meer in hem". En nu reageert hij zo verontwaardigd.'

De president laat de onophoudelijke kritiek op zijn besluit voor wat het is en gaat slapen. Om woensdagochtend, na het zien van de ochtendshows op de kabelzenders, wederom uit te halen. Opnieuw ziet en hoort Trump hoe hij wordt vergeleken met Richard Nixon. 'Comey had het vertrouwen verloren van iedereen in Washington, Republikeinen en Democraten', twittert de president. 'Als alles weer rustig is, zullen ze mij bedanken.' Hij maakt zich daarna op om een hoge gast te ontmoeten in het Witte Huis. Het is uitgerekend een Rus: minister van Buitenlandse Zaken Lavrov.

De Democratische minderheidsleider in de Senaat, Chuck Schumer, staat op het punt dinsdag om Trump te bekritiseren. Kort daarvoor had de president Schumer en de Republikeinse leiders in het Congres gebeld om hen op de hoogte te stellen van Comeys naderende ontslag.Beeld AFP

Lees hier meer over James Comey

Profiel: James Comey, de man die tegen zijn bazen in durfde te gaan
De FBI doet niet aan politiek, was altijd het credo van FBI-chef James Comey, die dinsdag op staande voet werd ontslagen door president Trump. Wie is James Comey, de FBI-baas die Trump tot razernij dreef?

Trump ontslaat FBI-baas die Russische banden onderzocht: Democraten voorzien nieuwe Watergate

Met het ontslag van FBI-directeur James Comey heeft de Amerikaanse president Donald Trump Washington naar de rand van een politieke crisis gebracht. De vraag is wie nu het politieonderzoek naar de Russische banden van Trump moet gaan leiden.

FBI maakte gehakt van aantijgingen Trump dat Obama hem heeft laten afluisteren
Voormalig FBI-chef James Comey en zijn NSA-collega Mike Rogers maakten in maart 2017 in een hoorzitting van het Amerikaanse Congres gehakt van de beschuldiging van president Trump dat zijn voorganger Obama hem heeft laten afluisteren.

De verstandhouding tussen Comey en de Democraten was ook niet best
Begin mei namen prominente Democraten James Comey onder vuur: hij zou Hillary Clinton vorig jaar hebben benadeeld door bekend te maken dat de FBI een nieuw onderzoek instelde naar het mailverkeer van de Democratische presidentskandidaat.

Nederland deelde gegevens over Trump en Rusland met FBI
James Comey en NSA-chef Rogers zeiden in maart van dit jaar dat ze ervan overtuigd zijn dat de Russen hebben geprobeerd de verkiezingen te beïnvloeden. Nederland deelde gegevens over Trump en Rusland met de FBI. Maar hoe lekte geheime informatie uit? (+)

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden