Hoe Trump de Amerikaanse democratie naar zijn hand zet

De Trumpocratie

Al voor zijn officiële aantreden als president morrelt Donald Trump aan de oude normen, waarden en regels van de Verenigde Staten.

Beeld Bobby Doherty/New York Magazine

Het leek gewoon een informatief onderonsje, woensdag in de Trump Tower, waar de aankomende president om de tafel zat met veertien topondernemers uit Silicon Valley. De verhouding tussen de technologietycoons en de Republikeinse outsider was tijdens de campagne niet bijster goed geweest. Alleen PayPal-pionier en Facebook-financier Peter Thiel, die wel vaker goed gokt, had zich in een vroeg stadium bij Trump aangesloten. Hij zat naast hem, als prominente luitenant. Maar nu zaten daar dus ook Tim Cook van Apple, Larry Page van Alphabet (Google), Sheryl Sandberg van Facebook, Elon Musk van Tesla. Het was helemaal niet zo'n gek idee van Trump om eens met die lui te gaan praten. Dat deed Barack Obama ook weleens. Heel normaal.

Heel normaal?

Wat deden de drie kinderen en de schoonzoon van Trump aan tafel? Zaten ze hier als adviseurs van Trump de president of Trump de investeerder? Waar was Jack Dorsey van Twitter, het belangrijkste communicatiekanaal van Trump? Was dit een gevolg van zijn weigering Trump een 'Crooked Hillary'-emoji te gunnen? En hoe zat het met Jeff Bezos (Amazon, The Washington Post), die zo vaak door Trump is uitgescholden maar nu deed alsof er niets aan de hand was?

Er zijn zoveel vragen te stellen, elke dag. Alles zou anders worden in Amerika, beloofde Donald Trump een dag voor de verkiezingen, tijdens een rally in Florida. En niet pas na de inauguratie, in januari, maar meteen. 'De hele ziel gaat veranderen, vanaf morgen', zei hij. 'En deze man kan het weten.'

Nieuwe ziel

Trump heeft zijn belofte gehouden. Formeel is er sinds zijn overwinning op 8 november nog niets gebeurd, want Trump is nog maar president-elect. Maar die nieuwe ziel is al merkbaar, in de Trump Tower, in Washington en overal in het land waar Trump zijn overwinningsrally's houdt. Oude normen, vaste waarden, politieke correctheid en geïnternaliseerde regels - veel van wat het politieke karakter van een land bepaalt, staat op losse schroeven.

Of president Trump straks inhoudelijk veel zal afwijken van een klassieke kapitalistische Republikein (met een door Amerikaans eigenbelang gedreven buitenlands beleid) moeten we afwachten. Maar stilistisch verzet Trump nu al bakens waarvan Amerika niet eens wist dat die verzet konden worden. Het zijn de bakens die de democratische vaargeulen markeren waarbinnen Amerikaanse presidenten, van welke partij dan ook, bijna altijd hebben gemanoeuvreerd. Kapitein Trump waagt zich daarbuiten.

Kijk alleen maar naar eens naar de afgelopen week. Trump negeert aanwijzingen van zijn belangrijkste inlichtingendienst dat de Russen doelbewust de verkiezingen hebben gehackt. Hij vraagt om een lijst van alle mensen op het ministerie van Energie die zich met klimaatverandering bezighouden. Hij stelt zijn twee zoons aan het hoofd van zijn familiebedrijf, maar schrapt een persconferentie (te druk) waarin hij zou uitleggen hoe hij zijn zakenimperium en zijn presidentschap van elkaar wil scheiden. En tussen de bedrijven door scheldt hij op het blad Vanity Fair na een negatieve recensie van een van zijn restaurants.

'Het is belangrijk om op te merken dat veel van deze onderwerpen niets met partij of ideologie te maken hebben', zegt Brendan Nyhan, een hoogleraar politicologie aan Dartmouth College in New Hampshire. 'Trump en de Republikeinen hebben alle recht om hun agenda erdoor te drukken. Maar ze moeten zich daarbij wel aan de normen van de Amerikaanse democratie houden.'

De meeste kritiek komt van links, maar deze week mengde ook Evan McMullin, de oud-CIA'er die een conservatief alternatief voor Trump wilde zijn, zich in het zorgelijke koor. 'Trump ondermijnt onze democratie', zei hij in een radio-interview. 'Zowel in het beleid als in de culturele normen die onze fundamentele rechten versterken.'

Die normen, zegt Nyhan, zijn nu al aan het eroderen. 'Volgens mij maken mensen de vergissing dat er een dramatisch moment zal zijn waarop zij zich moeten uitspreken, zich moeten verzetten. Maar het stapelt zich op, het is een geleidelijk proces.'

Het is in andere landen ook gebeurd, schrijven Andrea Kendall-Taylor en Erica Frantz, een mensenrechtenanalist en dictatuuronderzoeker, deze week in het blad Foreign Policy. Vroeger waren opstanden en staatsgrepen de belangrijkste bedreigingen voor democratieën. De laatste tien, vijftien jaar is de trend dat het gevaar steeds meer komt van democratisch gekozen leiders, die de democratie langzaam uithollen.

Evan McMullin. Beeld AP

Vladimir Poetin in Rusland, Tayyip Erdogan in Turkije, Hugo Chávez in Venezuela. Jaroslaw Kaczynski in Polen en Viktor Orbán in Hongarije: ze komen gewoon aan de macht door verkiezingen en gebruiken daarna het aanhoudende ongenoegen onder het volk om de oppositie in diskrediet te brengen, ethische en constitutionele beperkingen te negeren of weg te nemen, het civiele debat onmogelijk te maken. Ze installeren loyalisten op sleutelposities, neutraliseren de media, en creëren interne en externe vijanden. Populistische 'authoritarianization', heet die geleidelijke ontmanteling, ofwel autocratisering. 'Deze strategie maakt het moeilijk te zien wanneer de breuk met de democratie echt plaatsvindt.'

Zo ver hoeft het helemaal niet te komen - zeker niet in de Verenigde Staten, dat op belangrijke manieren toch echt afwijkt van de landen die Kendall en Frantz noemen. De meeste gevallen van democratische erosie, schrijft Jeff Colgan van Brown University, gebeuren in arme landen, landen die pas recentelijk gedemocatiseerd zijn, landen die lijden onder een economische crisis en landen met zwakke instituties.

Kwetsbare kanten

Maar aan de andere kant: het komt vooral voor in landen met een president als staatshoofd en een zeer gepolariseerde bevolking en zo bezien heeft Amerika wel kwetsbare kanten. Dus, zegt Nyhan, moet je eigenlijk bij alles wat er onder Trump gebeurt steeds drie vragen tellen.

Is dit normaal voor een Republikeinse president? Is dit al eens gebeurd onder een eerdere president? Holt dit democratische waarden uit? Bij elke nee-nee-ja zou de waakzame burger een nieuw stapje naar de alarmbel moeten zetten.

De eerste twee vragen lijken een tikje alarmistisch. Trump is juist gekozen omdat hij verandering heeft beloofd, en dus doet hij natuurlijk dingen die geen Republikein of andere president eerder heeft gedaan. Trump die een telefoontje van de president van Taiwan aanneemt: het kwam hem op hoon en verontwaardiging te staan, maar misschien was dat best een goed idee, zoals Clingendael-expert Frans-Paul van der Putten deze week in de Volkskrant zei. Trump is de stagiair in het Witte Huis: hij ziet dingen die de vaste krachten allang niet meer zien. Maar wanneer een president voortdurend dingen doet die niet in een politieke traditie staan, kan dat ook wijzen op narcisme, eigenwijsheid, een eigen moraal en, in het ergste geval, autoritaire trekken. Uiteindelijk draait het natuurlijk altijd om Nyhans laatste vraag: holt dit democratische waarden uit? En die is de eerste weken toch zo vaak met 'ja' beantwoord dat tientallen politicologen deze week een open brief aan Trump hebben geschreven. 'We maken ons grote zorgen over de schade die president-elect Donald Trump begint aan te richten aan onze politieke instituties en normen', schrijven ze. 'Onze vrees is dat deze schade de levens en veiligheid van miljoenen Amerikanen in gevaar kan brengen.'

Op de volgende terreinen botst Trump het meest met bestaande democratische normen.

Lees ook: 'Taiwan-actie Trump is zo gek nog niet'

Verontrusting over Trumps houding ten aanzien van China overheerst. Maar misschien is het wel tijd voor onderhandelen, denkt de expert van Clingendael. (+)

1. Revanchisme en intimidatie

'Ik neem altijd revanche', schreef Trump al in Think Big. 'Omdat het een goed gevoel geeft en omdat andere mensen het zullen zien. Als iemand je naait, dan naai je ze terug (...) zodat mensen die toekijken je niet meer lastig zullen vallen.'

Oog om oog, tand om tand: Trump heeft de afgelopen weken herhaaldelijk mensen en bedrijven teruggepakt die hem waren afgevallen. Maak excuses, dreigde hij per tweet tegen de acteurs van de musical Hamilton die hun zorgen hadden gedeeld met Trumps vicepresident Mike Pence. En vlak nadat een column was verschenen waarin Boeing-president Dennis Muilenburg zei dat Trumps importtarieven op Chinese producten slecht voor zijn bedrijf zouden zijn, twitterde Trump dat hij de nieuwe, bij Boeing bestelde Air Force Ones veel te duur vond. 'Schrap de order!', dreigde hij. De koers van Boeing daalde meteen. Het team-Trump ontkende het verband.

Donderdag kreeg de hoofdredacteur van het blad Vanity Fair de wind van voren. Hij had dat, Trump kennende, kunnen weten: een redacteur had een tamelijk vernietigende recensie geschreven over het restaurant Trump Grill, in de Trump Tower. 'Dit zou best weleens het slechtste restaurant van Amerika kunnen zijn', schreef ze, en ze vergeleek de tent met Trump zelf, 'een rijke zoals een arme zich die voorstelt'. Trump in zijn tweet: 'Heeft iemand de slechte cijfers gezien van Vanity Fair? Heel laag, grote problemen, dood! Graydon Carter, geen talent, gaat eruit!'

In Indiana kreeg een vakbondsman vorige week de wraak van Trump over zich heen. Trump had een deal met Carrier, een fabriek van airconditioners en huishoudovens. Met een injectie van een paar miljoen en waarschijnlijk het dreigement om overheidsorders te schrappen behield hij zo'n zevenhonderd banen. Ik los dit wel even op, had Trump van tevoren gezegd. Het was een zeer persoonlijk staaltje spierballenpolitiek dat allerlei vragen oproept over de druk die op het bedrijf is uitgeoefend en de beloningen die zijn voorgehouden. De willekeur was weinig democratisch.

En toen vakbondsman Chuck Jones in een interview kritiek uitte op Trump, omdat die zijn reddingsactie veel mooier had gemaakt dan hij was, volgde een typische Trumpiaanse reactie: 'Chuck Jones, de voorzitter van de United Steelworkers 1999, heeft heel slecht werk geleverd bij het vertegenwoordigen van arbeiders. Geen wonder dat bedrijven het land ontvluchten!' Jones kreeg daarna dreigtelefoontjes van aanhangers van Trump, wat vaker gebeurt als hij in het openbaar uithaalt: 'Ik zou maar op je kinderen letten.'

Trump is nog geen president. Nu leidt hij alleen de woedende massa naar de doelwitten van zijn wraakzucht. Straks heeft hij een heel politie- en justitieapparaat tot zijn beschikking.

Tekst gaat verder onder de afbeelding.

Chuck Jones geeft een persconferentie in Indianapolis op 9 december. Beeld ap

2. Verdachtmakingen en een eerste heksenjacht

Naast de individuele vergeldingsacties hanteert Trump ook de collectieve verdachtmaking als instrument. Journalisten waren tijdens de campagne al een geliefd doelwit en zijn dat gebleven. Ze zijn inmiddels in de ogen van zijn achterban zo ongeloofwaardig, dat Trump hun berichtgeving al kan pareren door alleen maar op de bron - de mainstream media - zelf te wijzen. Als die ergens een probleem van maken, dan klopt het niet (de Russische hacks) of is het helemaal geen probleem (de belangenverstrengeling). Neem deze tweet, van donderdagochtend: 'De media proberen zo hard om mijn verhuizing naar het Witte Huis en de relatie met mijn zakelijke belangen zo ingewikkeld te maken - terwijl ze dat helemaal niet zijn!'

Dit terwijl zijn eigen woordvoerders eerder deze week zeiden dat een persconferentie over die zakelijke belangen, eigenlijk gepland voor donderdag, was uitgesteld omdat het zo gecompliceerd lag. Overigens: het is nu 140 dagen geleden dat Trump zijn laatste persconferentie heeft gegeven. George W. Bush hield elf persconferenties in zijn transitieperiode, Obama achttien.

Journalisten zijn niet het enige doelwit. Deze week bleek dat het Trump-team bij het ministerie van Energie de namen en e-mailcorrespondentie had gevraagd van alle ambtenaren die zich de afgelopen vijf jaar hebben beziggehouden met klimaatverandering. Het ministerie heeft geweigerd die te geven. De Union of Concerned Scientists sprak van 'intimidatie' en 'de geur van McCarthyisme', naar het congreslid dat begin jaren vijftig de jacht opende op vermeende communisten. Een medewerker van Trump noemde de lijst een 'intellectuele expeditie'.

Overigens hebben ook conservatieven buiten Washington de geur van McCarthy geroken. Het conservatieve Turning Point USA is enthousiast begonnen met een zwarte lijst van te progressieve professoren. Op deze 'Professor Watchlist' komen de namen te staan van hoogleraren die zich in de ogen van rechts Amerika te links hebben uitgesproken. Op die lijst kun je komen te staan als je bijvoorbeeld Black Lives Matter steunt of je verzet tegen het legaliseren van wapenbezit op campussen.

3. leugens en onwaarheden

Trump kon zichzelf tijdens de campagne al in een enkele zin tegenspreken. Als aanstaand president blijft hij verwarring zaaien met feitenvrije beweringen en soms regelrechte onwaarheden. Zo zei hij over de hacks van de Democratische partij,waar volgens de CIA Rusland achter zit: 'Als Rusland, of een andere entiteit, aan het hacken was, waarom heeft het Witte Huis dan zo lang gewacht met een reactie? Waarom begonnen ze pas te klagen toen Hillary had verloren?' Dat klopt niet: het Witte Huis en de directeur van de inlichtingendiensten lieten al in oktober weten dat Russische hackers in computers van Amerikaanse politieke partijen hadden ingebroken.

Zijn fundamentele twijfel snijdt soms hout. Ja, de CIA is het agentschap dat ook de casus belli voor de invasie van Irak heeft gefabriceerd. En ja, hacks kun je (met onderzoek van de gehackte computer) nooit met honderd procent zekerheid toewijzen aan een bepaalde dader. Maar Trump heeft inlichtingenbriefings gehad en weet meer. Hij zou bewijzen en aanwijzingen kunnen wegen - hij zou om te beginnen kunnen laten zien dat hij een serieuze aanval (wie het ook was) op de democratie serieus neemt. Maar Trump twijfelt niet vanuit een soort constructieve scepsis, die naar de waarheid convergeert. Trump twijfelt alleen om bij zijn eigen waarheden te kunnen uitkomen. Enkele van die waarheden: de Russen zijn onze vrienden (en dus kunnen ze ons niet gehackt hebben), we gaan naar olie boren (en dus kan er geen klimaatverandering bestaan), ik heb eigenlijk ook de popular vote gewonnen (en dus moet er fraude zijn gepleegd tijdens de verkiezingen)

4. Ondermijning democratische processen

Triomfator Trump stoort zich nog steeds aan een smetje op zijn overwinning: hij won weliswaar de meeste kiesmannen en wordt dus tot president verkozen, maar landelijk hebben bijna drie miljoen Amerikanen meer op Clinton gestemd dan op hem. Dus beweerde Trump eind november dat er grootschalige fraude moet zijn gepleegd - anders zou Clinton dat aantal nooit gehaald kunnen hebben. De motivatie van de aantijging is waarschijnlijk een soort combinatie van ijdelheid en de behoefte aan een nog groter mandaat, maar de gevolgen zijn veel groter: Trump heeft bij voorbaat de volgende verkiezingen ondermijnd.

Republikeinen wijzen al lang op de veronderstelde mogelijkheid van grootscheepse fraude. Met dat argument zijn de afgelopen jaren drempels opgeworpen om te kunnen stemmen. De eisen aan identificatie zijn soms zo specifiek (een rijbewijs), dat kiezers zonder zo'n identificatiebewijs niet kunnen stemmen. Dat treft vooral arme zwarte kiezers en dus de Democraten. Trump stelde vorige week in Florida ook het vroegtijdige stemmen ter discussie, het feit dat de stembussen al een paar weken voor de eigenlijke verkiezingsdag geopend zijn; vooral op de zondagen brengt dat relatief veel zwarte kiezers, die vaker op Democraten stemmen, op de been ('souls to the polls'). 'Die lange vroege stemperiode... dat duurt zo lang, dan kan er veel mis gaan, niet?'

Het inperken ervan zou een nieuwe vorm van zogeheten voter suppression zijn, een manier om de opkomst te beperken. Dat is overigens een tactiek waarvan de Republikeinen zich al jaren bedienen en die onder meer heeft geholpen bij de cruciale overwinningen dit jaar in Wisconsin en North Carolina. Trump, die zijn overwinning mede te danken heeft aan de lagere zwarte opkomst, maakte er tijdens een rally donderdagavond voor een wit gehoor in Pennsylvania een wrange grap over: 'Graag een luid applaus voor alle Afro-Amerikanen die niet zijn gaan stemmen!'

Beeld Javier Muñoz

5. Belangenverstrengeling

Maar misschien het grootste democratische tekort zit in Trumps verstrengelde belangen. Om te beginnen is niet duidelijk waar die belangen zitten, omdat hij, als eerste moderne president, zijn belastingaangifte niet openbaar heeft gemaakt. Zijn kinderen zitten in het Trump-consortium maar zijn tevens, als leden van het transitieteam, bij de sollicitatiegesprekken met aankomende ministers en zelfs bij gesprekken met staatshoofden. Heeft dochter Ivanka tijdens het bezoek van de Japanse premier Abe ook gesproken over haar kleding-bedrijf, dat rond die tijd een deal zou sluiten met een Japanse klerenmaker die deels eigendom is van een staatsbank?

Deze week kondigde Trump aan dat hij de leiding van zijn zakelijk imperium aan zijn twee oudste zoons wil overla-ten. Daarbij zei hij dat het bedrijf 'geen nieuwe deals' zal sluiten tijdens zijn presidentschap. Maar dat is niet genoeg, schreef het Office for Government Ethics dinsdag: Trump kent de bestaande belangen goed genoeg om te weten hoe hij die vooruit kan helpen.

Trump moet zijn bezittingen verkopen of in een 'gekwalificeerde blind trust' onderbrengen, zegt directeur Walter Shaub, om elke schijn van verstrengelde belangen te voorkomen. Shaub kan Trump niet dwingen - de ethische code is wel verplicht voor ministers, maar niet voor de president. 'Desalniettemin is het gebruikelijk dat de president zich ook aan deze regel houdt', schreef Shaub. 'Elke president in moderne tijden heeft de aanbevelingen geaccepteerd.'

Trump denkt er dus nog over na. Volgens hem is er helemaal geen probleem (volgens een peiling deze week vindt 70 procent van de Amerikanen dat Trump zijn zaak kan houden). 'De kiezers wisten dat ik deze bezittingen had, en toch hebben ze me gekozen. Alleen de oplichters van de media maken er een probleem van.'

Tekst gaat verder onder de afbeelding.

Beeld Javier Muñoz

Voor Dan Pfeiffer, een voormalig adviseur van Obama, was het duidelijk. 'Trump geeft niets om percepties, normen, regels en richtlijnen, of de wet. Hij doet gewoon wat hij wil.'

Maar de Republikeinse Partij vindt het een bijzaak. Gevraagd hoe Trump zijn belangen moet loskoppelen, zei partijleider Paul Ryan: 'Op welke manier hij maar wil. Ik maak me daar geen zorgen over. Ik concentreer me op het uitvoeren van onze agenda, het redden van het land, voordat het te laat is.'

Daar zit misschien het grootste raadsel, en probleem, van de eerste Trump-weken: de meegaandheid van de Republikeinen. Juist van een gevestigde partij, die decennialang over het algemeen wel binnen de democratische geulen heeft gevaren, zou je enig verzet mogen verwachten als Trump het over een andere boeg gooit. Bij de Russische inmenging zie je dat wel: ook Republikeinse senatoren dringen aan op onderzoek. Bij de intimidaties en belangenverstrengeling blijft het stil.

Trump, in al zijn schaamteloze grenzeloosheid, biedt het establishment een ongekende kans die het ethisch best kan verantwoorden, schreef Jonathan Chait deze week in het New York Magazine. Het is niet alleen opportunisme; het is ideologie. Voor mannen als Senaatsvoorzitter Paul Ryan, groot fan van Ayn Rand, zijn de autoritaire trekjes van de sterke man Trump nog altijd minder erg dan de autoritaire trekken van een sterke staat.

Columnist William McGurn van de Wall Street Journal haalt zijn neus op voor al die linkse types die nu alarm slaan over Trump. 'Wat opvalt, is dat dezelfde lui die in Trump een nieuwe Mussolini zien, blind zijn voor het zachte despotisme dat al is geworteld in onze overheid: de ondemocratische en steeds assertievere klasse van federale bureaucraten die de wet vervangen door allerlei regeltjes.'

Regeltjes voor wetlands, regeltjes voor de steenkoolmarkt, regeltjes voor overwerk! Daar gaat Trump, is zijn belofte, Amerika van bevrijden. De bijkomende democratische schade wordt, vooralsnog, op de koop toe genomen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.