Hoe trouw is de coalitie na de leugen van Zijlstra? Deze en nog drie - pijnlijke - vragen bepalen zijn lot

Bij de oppositie is geen enkele drang tot mededogen

Kan Halbe Zijlstra aanblijven als minister van Buitenlandse Zaken na zijn nepverhaal over een bijeenkomst in de datsja van Vladimir Poetin? De vier pijnlijke vragen die het lot van de VVD'er gaan bepalen.

VVD-fractievoorzitter Halbe Zijlstra op het Binnenhof, op weg naar het wekelijkse Bewindspersonenoverleg van de VVD op het ministerie van Algemene Zaken. Foto Freek van den Bergh / de Volkskrant

Weet hij een deel van de oppositie te overtuigen?

Ik heb gelogen. Vertrouw me.

Er zijn weleens politici met een beter verhaal begonnen aan het debat van hun leven, maar Halbe Zijlstra moet het ermee doen. Zelf vindt de VVD'er in elk geval dat hij nog geloofwaardig kan opereren. 'Bij geloofwaardigheid hoort ook dat wanneer je zo'n domme fout maakt, je dat gewoon toegeeft', zei hij maandag tegen Nu.nl.

Het was voor de overlevingskansen van Zijlstra in alle opzichten beter geweest als hij zijn zonden eerder had opgebiecht. Mogelijkheden genoeg. Al in oktober publiceerde de Volkskrant een eerste artikel over de ongerijmdheden in zijn datsja-verhaal. De VVD'er heeft daarna maandenlang vragen over de kwestie ontweken. Pas toen de Volkskrant dreigde ook zonder zijn weerwoord over te gaan tot publicatie, besloot de minister van Buitenlandse Zaken zijn nepverhaal op te biechten.

Eén van de gevolgen: Zijlstra moet nu om genade smeken in een Kamer die al vol in de campagnestand staat voor de gemeenteraadsverkiezingen. Zeker bij de oppositie is er nu nog minder aandrang tot mededogen.

Toch moet de VVD-minister in elk geval een deel van de oppositie overtuigen dat hij doorkan als vaandeldrager van de Nederlandse diplomatie. Met alleen de steun van de coalitie, wordt de lucht wel erg ijl voor Zijlstra. Een meerderheid van één zetel is een wankele vertrouwensbasis voor een minister van Buitenlandse Zaken die onder andere moet beslissen over internationale missies. Juist bij dat soort kwesties is 'breed draagvlak' essentieel.

De potentiële ontsnappingsroutes zijn beperkt voor de VVD'er. SP, GroenLinks en Forum voor Democratie (FvD) suggereerden meteen al dat Zijlstra moet vertrekken. De PVV kent doorgaans ook weinig genade en de PvdA heeft de vertrouwensvraag eveneens op tafel gelegd. Zijlstra kan vooralsnog alleen hoop putten uit de milde reactie van de kleine SGP op zijn misstap.

De vooruitzichten worden er niet beter op nu er ook weer twijfels zijn over het belangrijkste verdedigingsargument van Zijlstra. Volgens de VVD'er deed hij net alsof hij in 2006 zelf in Poetins datsja was om de identiteit van zijn bron te beschermen. Verder zou de strekking van zijn verhaal wel kloppen. Nu blijkt dat die bron - Shell-topman Jeroen van der Veer - toch iets andere herinneringen heeft. 'Kazachstan is nice to have', waren volgens Zijlstra de woorden van Poetin. Dat was dus niet zo. En sprak de Russische president nu over de toekomst van 'Groot Rusland' of het verleden?

Zijlstra moet nu gaan uitleggen wat er precies gebeurd is in een datsja waar hij nooit was.

Kan Zijlstra nog functioneren?

Een Nederlandse minister van Buitenlandse Zaken moet volgens het cliché koopman en dominee zijn. Vooral die laatste rol wordt voor Zijlstra problematisch. Zijn biecht is inmiddels via internationale persbureaus als Reuters en AP de hele wereld overgegaan. Bij elk lastig buitenlands bezoek kan het voorval opgerakeld worden. Zeker als Zijlstra kritiek uit op een ander land, liggen de jij-bakken voor de hand. Wie luistert er naar een belerend lesje van een minister die ooit fabuleerde dat hij bij Poetin in een datsja zat?

De misstap van Zijlstra raakt ook de kabinetscampagne van minister Kajsa Ollongren tegen fake news in het hart. De D66-bewindspersoon wil dat mensen zich bewust worden van het gevaar van desinformatie, maar nu moet ze uitleggen waarom het verzinsel van Zijlstra weinig kwaad kan. Het was jaren geleden en hij heeft er afstand van genomen, aldus Ollongren. Ondertussen circuleerde op internet de ene gemanipuleerde foto na de andere. Halbe bij de maanlanding, Halbe bij de moord op Kennedy, Halbe bij een vissende Poetin.

Veel problematischer lijkt nog de Nederlandse positie met betrekking tot MH17. Juist op dat uiterst gevoelige dossier is de positie Zijlstra het meest verzwakt. Zijn voorganger Bert Koenders kon in 2016 de Russische ambassadeur nog op het matje roepen, omdat het Kremlin 'onjuiste en onacceptabele' uitspraken had gedaan over het onafhankelijke onderzoek naar de ramp. Kan de VVD'er dat ook geloofwaardig doen? Geert Wilders hoonde gisteren al dat de desinformatie nu juist vanuit Nederland blijkt te komen: 'De pot verwijt de ketel dat hij zwart ziet.'

Wat wil de premier?

Het lot van Zijlstra hangt ook samen met het lot van de premier. De twee mannen trekken al jaren op. Ze waren namens de VVD de architecten van dit kabinet. Rutte kan zich niet afzijdig houden, al was het maar omdat Zijlstra meteen verklaarde dat zijn partijleider 'al enkele weken' op de hoogte was van de leugen. Rutte zag er geen aanleiding in om stappen te ondernemen. Zijlstra mag dan 'een grote fout' hebben gemaakt, volgens de premier kan hij gewoon aanblijven omdat 'de inhoud van het verhaal staat'. 'Daarom is hij nog geloofwaardig.'

Een vertrek van Zijlstra zou ook afstralen op Rutte, die toch al niet zo'n beste reputatie heeft als personeelsmanager. In het vorige kabinet sneuvelden drie VVD-ministers en twee VVD-staatssecretarissen. Het kabinet-Rutte III is amper van start of zijn minister van Buitenlandse Zaken wankelt al.

Dat is des te pijnlijker omdat de benoeming van Zijlstra op Buitenlandse Zaken meteen vragen opriep. De Fries had zich nooit een toonbeeld van diplomatie getoond en op het internationale toneel had hij weinig ervaring. Juist om die kritiek te weerspreken gingen VVD-spindoctors het verhaal over het vermeende bezoek van Zijlstra aan Poetin recyclen. Als Zijlstra's politieke loopbaan dinsdag eindigt, dan komt dat ook door de keuze van de premier om hem naar Buitenlandse Zaken te sturen. Op een andere post was er waarschijnlijk nooit meer iets van Zijlstra's verzonnen verhaal vernomen.

Zijlstra en Rutte tijdens een stemming in de tweede kamer. Foto anp

Rutte zal er alles aan doen om zijn vertrouweling overeind te houden, maar welke prijs wil hij betalen. Electorale rivalen als de PVV en FvD zullen met sardonisch genoegen blijven terugkomen op 'de leugens van de VVD'. Ook buiten het Binnenhof zal er weinig begrip zijn. Media als het Financieele Dagblad en Elsevier - niet onbelangrijk voor de VVD - zijn nu al helder in hun oordeel: Zijlstra kan beter zijn biezen pakken.

Rutte zegt altijd dat hij loyaal is aan zijn mensen, maar die loyaliteit gaat vergezeld met een grote onwil om te erkennen dat een keuze niet goed is uitgepakt. Ministers als Ard van der Steur en Ivo Opstelten mochten van de premier aanblijven, terwijl ze hun vertrouwen in de Kamer eigenlijk al hadden verspeeld. Het werd een lijdensweg. Voor Zijlstra dreigt hetzelfde. Als hij aanblijft, kan hij zich geen fouten meer permitteren.

Hoe sterk is de coalitie?

Zijlstra heeft tijdens zijn lange carrière op het Binnenhof veel goodwill opgebouwd op het Binnenhof. De Fries staat bekend als een joviale en betrouwbare onderhandelingspartner. Het verklaart voor een deel de milde reacties vanuit de coalitie. D66-leider Alexander Pechtold ging daar het verst in. Hij prees zelfs Zijlstra's 'openhartigheid'. 'Ik moet de eerste Rus nog tegenkomen die zijn fouten rechtzet.'

Er zijn ook zakelijke redenen voor de solidariteit met de VVD-bewindspersoon. De prille coalitie moet nog bewijzen dat de samenwerking hecht blijft, ook onder moeilijke omstandigheden. Zolang premier Mark Rutte achter Zijlstra staat, zijn ook CDA, D66 en ChristenUnie bijna verplicht loyaal te blijven. Anders dreigt zelfs een kabinetscrisis.

Het is vooral de vraag wat de houdbaarheidsdatum van de loyaliteit is. Heel Nederland kan nu zien hoe Zijlstra tijdens het VVD-congres in 2016 zonder met de ogen te knipperen loog over zijn bezoek aan de datsja. Zeker iemand als Sybrand Buma betaalt een prijs als hij daar nu vergoelijkend over doet. De CDA-leider heeft in het verleden op hoge toon gewaarschuwd voor 'de verdere teloorgang van het vertrouwen in de politiek'. Hij hekelde zonder mededogen de 'hele en halve onwaarheden' die het vorige kabinet zou hebben verkondigd. De titel van zijn laatste boek paste in die stijl: Tegen het cynisme.

Als het CDA en de rest van de coalitie dinsdag toch trouw blijft aan Zijlstra, kan de minister van Buitenlandse Zaken misschien overleven. Het cynisme in de politiek zal er niet minder om zijn geworden.


Zijlstra, zijn diplomatieke ervaring en zijn leugen

Halbe Zijlstra geeft leugen toe: ontmoeting met Poetin heeft nooit plaatsgevonden
Minister Halbe Zijlstra van Buitenlandse Zaken heeft jarenlang gelogen over een ontmoeting met Vladimir Poetin. In tegenstelling tot zijn eerdere beweringen was de VVD'er in 2006 niet aanwezig op een bijeenkomst met de Russische president in diens buitenhuis. Premier Mark Rutte is al 'enkele weken' op de hoogte van het nepverhaal.

Zat Halbe Zijlstra nu wel of niet met Poetin in een buitenhuis?

Het werd door de VVD als een van de bewijzen aangevoerd dat de nieuwe minister van Buitenlandse Zaken - Halbe Zijlstra - echt wel buitenlandervaring heeft: Zijlstra zat ooit samen met president Poetin en Shell-topman Jeroen van der Veer in een buitenhuis in Rusland. Maar dat verhaal wordt ontkend door Shell.

De wereld volgens Halbe Zijlstra
Hoon. Besmuikt gelach. Opperste verbazing. Het waren de eerste reacties nadat duidelijk was geworden dat Halbe Zijlstra de nieuwe minister van Buitenlandse Zaken werd. Hij stond niet bekend om zijn buitenlandervaring, had nauwelijks een diplomatiek netwerk en had door zijn achtergrond eerder affiniteit met onderwijs, cultuur en zorg. Lees dit stuk uit oktober terug. (+)

Meer over