Hoe toeschietelijk lijsttrekkers ook zijn, het Gronings vertrouwen is weg

Tweede Kamerverkiezingen

Politici - in Groningen hebben ze er weinig vertrouwen meer in. Dat ondervond ook Jesse Klaver (GroenLinks) woensdag, toen hij zich met enkele collega's voor aanvang van het lijsttrekkersdebat in het Provinciehuis buiten mengde onder demonstranten. 'Ik word net zo behandeld als Halbe Zijlstra van de VVD. De politiek is voor de mensen hier één pot nat.'

De lijsttrekkers voorafgaand aan het noordelijk lijsttrekkersdebat Beeld Freek van den Bergh

Dat gebeurde op de dag na de indrukwekkende fakkeltocht door de Groningse binnenstad. 'Meneer Rutte is hier nooit geweest', klonk het toen honend. Even later kon de miskenning van de aardbevingsellende die veel Groningers ervaren niet pijnlijker worden geïllustreerd dan door woorden van de premier zelf, in de studio bij Eva Jinek. De schade-afhandeling is 'hartstikke netjes' geregeld, zei Rutte. Er gaat bovendien 'heel veel geld' naar Groningen.

Dat schoot in het verkeerde keelgat. Was de VVD-leider vergeten dat er voor bijna 300 miljard euro aan Gronings gas in de Haagse schatkist is verdwenen?

Woensdag liet Rutte verstek gaan in het hol van de leeuw, tijdens de eerste echte krachtmeting van landelijke lijsttrekkers. Net als Geert Wilders. Ruttes vervanger Halbe Zijlstra mocht meteen puinruimen, na een aanval van Klaver. 'Wat ik de premier kwalijk neem, is dat het lijkt alsof hij het niet serieus neemt.' Zijlstra kon niet anders dan het voor zijn voorman opnemen. 'Deze regering heeft heel veel gedaan. Maar we zijn er nog lang niet.'

Dat laatste was ook dinsdagavond de krachtige boodschap. Waar eerdere protestmarsen enkele honderden mensen op de been brachten, trokken nu duizenden betogers door Groningen.

Nieuw momentum, constateerde commissaris van de koning René Paas. Geïnspireerd door landelijke bekendheden als Freek de Jonge en Arjen Lubach - eindelijk erkenning - legden boze en bezorgde Groningers hernieuwd zelfbewustzijn aan de dag. Bovendien, zei Paas: 'In de aanloop naar verkiezingen wordt alles vloeibaar.'

Fakkeloptocht door de binnenstad van Groningen Beeld Harry Cock

In de kou gezet

Nog geen dag later kreeg hij gelijk. De gaskraan verder dicht, de NAM weg uit de schade-afhandeling, geen gedoe over kleine schades: zelden waren lijsttrekkers zo toeschietelijk. Groningers zijn in de steek gelaten, uitgebuit, in de kou gezet, klonk het eensluidend.

Maar met de tienduizenden beschadigde huizen heeft ook het geloof in politiek in Groningen averij opgelopen. 'Gescheurd vertrouwen', stond er tijdens de fakkeltocht op het spandoek van een echtpaar uit Krewerd. 'De stukadoor was nog niet klaar of we hadden alweer nieuwe scheuren. De overheid behandelt ons als tweederangs burgers. Ons toekomstperspectief is weg.'

Halvering van de gaswinning in de afgelopen kabinetsperiode - Zijlstra wees er fijntjes op - en minder zware aardbevingen hebben de onvrede niet getemperd. In Groningen redeneren ze: het winningsniveau was jarenlang veel te hoog. Terug naar 12 en uiteindelijk nul, met minder neemt men geen genoegen.

'Er zijn minder zware bevingen, maar er komt nog heel veel ellende uit voort', zegt Derwin Schorren, voorzitter van de Groninger Bodem Beweging. 'Politici hebben hier een ereschuld. Groningen heeft Nederland zestig jaar lang gediend. En dit krijgen we er voor terug.' Onzekerheid over de toekomst overheerst, concludeerden onderzoekers van de Rijksuniversiteit Groningen deze week. Gevoelens van onrecht ondermijnen gezondheid en veiligheidsgevoel.

Oud zeer blijft opspelen, zegt Stieneke van der Graaff, tien jaar Statenlid in Groningen namens de ChristenUnie en nu kandidaat-Kamerlid. In 2013, het jaar na de aardbeving bij Huizinge - de zwaarste tot nog toe - werd er een recordhoeveelheid gas gewonnen. 'Dat zit heel diep.'

Centrum Veilig Wonen

Er is de afgelopen jaren veel in gang gezet. Maar daar merken Groningers nog te weinig van. Schade-afhandeling is overgedragen aan het Centrum Veilig Wonen, maar nog steeds in opdracht van de NAM. Van de belofte huizen te versterken komt nog weinig terecht. Net als van het openbreken van het gasgebouw, volgens de Onderzoeksraad voor Veiligheid een 'gesloten bolwerk' van Shell, Exxon, NAM en Staat, gericht op winst. 'Anders dan onze huizen vertoont het gasgebouw nog weinig scheuren', zegt Schorren.

'Vertrouwen komt te voet en gaat te paard. En de paarden hebben hier heel hard gelopen', zei Nationaal Coördinator Groningen Hans Alders bij zijn aantreden in 2015. Anderhalf jaar later moet ook hij erkennen dat de vertrouwenscrisis onverminderd diep is.

Alders ziet vooral heil in een soepelere schade-afhandeling. Het steggelen over een simpele scheur kost soms tienduizend euro aan experts, contra-experts en arbiters. Wat ook niet helpt: twee derde van de schademeldingen wordt inmiddels afgedaan als niet-aardbevingsgerelateerd. Bijna alle schademelders vragen een contra-expertise aan. Alders: 'Als er geen structurele oplossing komt voor de moeizame schade-afhandeling blijft het vechten tegen de bierkaai.'

NAM-directeur Gerald Schotman zei in zijn nieuwjaarstoespraak dat NAM bereid is uit de schade-afhandeling te stappen, 'mits men niet verwacht dat we een blanco cheque gaan uitschrijven'. Daar moet nu een knoop over doorgehakt worden, vindt Alders: 'Niemand heeft iets aan oneliners.'

De heren lijsttrekkers beloofden beterschap. 'Ik denk dat de Groningers niet zitten te wachten op politiek gehakketak', zei Lodewijk Asscher (PvdA). 'Vertrouwen kan alleen hersteld worden door onze daden.'

Daden - de Groningers snakken ernaar. 'Gelijk hebben we', hield Freek de Jonge de betogers dinsdagavond op de Vismarkt voor. 'Nu is het zaak dat we het krijgen.'

Wat hebben partijen voor Groningen in petto?

De meeste gevestigde partijen wijden in hun verkiezingsprogramma een paragraaf aan de gaswinningsproblematiek. Alleen de PVV en50PLUS maken er geen woord aan vuil.

De gaskraan
De komende vijf jaar mag de NAM 24 miljard kuub gas per jaar uit de Groningse bodem halen. SP, ChristenUnie en Partij voor de Dieren willen terug naar 12 miljard kuub, een plafond dat ooit door het Staatstoezicht op de Mijnen als veilig werd bestempeld.GroenLinks draaide bij: de 21 miljard kuub uit het verkiezingsprogramma werd 12. Andere partijen zijn minder concreet, zoals PvdA ('zo snel mogelijk zo ver mogelijk terug') enD66: 'Groningen moeten mensen even veilig kunnen wonen als in de rest van Nederland.'

Schadeherstel
Schade als gevolg van gaswinning in Groningen moet worden gecompenseerd, vinden VVD en CDA. Maar dat is al een wettelijke plicht. Wat Groningers steekt, is dat schade wordt afgehandeld door het Centrum Veilig Wonen in opdracht van de NAM. De schade-veroorzaker bepaalt, is de klacht. PvdA, SP, D66 en ChristenUniewillen de verantwoordelijkheid voor schade-afhandeling weghalen bij de NAM en onder publieke verantwoordelijkheid brengen.

Compensatie
De PvdA wil een derde van de gasbaten in een investeringsfonds stoppen voor de noordelijke economie en duurzame energie. Ook het CDA wil Groningen 'royaler laten delen' in de gasbaten.ChristenUnie pleit voor een opkoopregeling voor mensen die vastzitten in een onverkoopbaar huis.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.