Hoe temperen we het kwik?

Nu de aarde sneller lijkt op te warmen dan gedacht, is de vraag: kunnen we het tij nog keren? Ja, blijkt uit twee studies, mits we het klimaat eindelijk eens serieus gaan nemen.

U wilde voorkomen dat het klimaat op hol slaat, de Noordpool smelt, dicht bewoonde gebieden overstromen, orkanen vaker toeslaan en Europa wordt getroffen door megahittegolven? Vergeet het maar, zeiden niet de minste experts de afgelopen maanden. Ondanks alle goede bedoelingen gaat dat in het huidig tempo van veranderingen simpelweg niet lukken.


Vertrekkend Shell-topman Peter Voser zei dat de oliereus op dit moment geen plannen heeft om extra te investeren in duurzaamheid. Shell gaat ervan uit dat fossiele brandstoffen in 2050 nog 60 procent van de energiemix uitmaken in de wereld: 20 tot 30 procent meer dan nodig is om een klimaatramp te vermijden.


Het Internationaal Energie Agentschap, de belangrijkste onafhankelijke organisatie die het gebruik van energie voorspelt, formuleerde het iets anders. Technisch kan de wereld in 2050 draaien op vooral duurzame energie. Dat zou de opwarming van de aarde beperken tot een veilige limiet van 2 graden. Maar in de echte wereld, in het meest waarschijnlijke scenario, gaat dat volgens het instituut niet gebeuren.


Beperking van de uitstoot van broeikasgas in industrielanden wordt in de voorspelbare toekomst ruimschoots teniet gedaan door de hogere uitstoot in India, China en de Arabische wereld. Zo gaat de gemiddelde temperatuurstijging op aarde naar 3,6 graden. 'Wat voor ons allemaal rampzalige gevolgen zal hebben', zei economisch directeur Fatih Birol erbij.


Maar stel nu eens dat we het klimaat wél serieus nemen? Is het dan mogelijk de opwarming binnen de perken te houden en wat zouden we ervoor moeten doen? Grijpt het zwaar in op het leven van de burger? Is het luchtfietserij of uitvoerbaar?


Scenario's voor een '2-gradensamenleving', waarin een land als Nederland echt omschakelt op duurzame energie zijn geschreven door onder meer het Planbureau voor de Leefomgeving samen met Energieonderzoek Centrum Nederland (ECN). Ook Greenpeace liet zijn 'revolutiescenario' doorrekenen door onafhankelijke onderzoekers.


Het kan, concluderen beide studies. Nederland kan in 2050 beschikken over een energievoorziening die 80 procent minder broeikasgas uitstoot. Alleen de weg erheen verschilt per initiatief. Waar Greenpeace zwaar inzet op zon en wind en energiebesparing in de industrie - en daarmee een belangrijke economische sector lijkt uit te zwaaien -, doen het Planbureau en ECN een beroep op de complete gereedschapsdoos van maatregelen, met ook biomassa, opslag van CO2 in de bodem en kerncentrales.


'De burger hoeft in het dagelijks leven niet veel te merken van de centrale verduurzaming van de energievoorziening', zegt Donald Pols, internationaal klimaatmanager van Energieonderzoek Centrum Nederland. 'De energiecentrales die in ons scenario overblijven, roken nog steeds. Er worden alleen geen kolen meer verstookt en minder gas, maar meer biobrandstof.'


Het is sowieso een denkfout dat wat je persoonlijk bijdraagt aan een duurzame levensstijl erg relevant is voor de collectieve uitstoot, benadrukt hij. 'Als jij de auto wegdoet, maakt dat bij wijze van spreken plaats voor de Hummer van de buurman. Het gaat erom wat we samen beslissen.'


'Nederlanders zijn vaak erg negatief over onze eigen kansen om duurzame energie op te wekken', zegt Joris Wijnhoven, campagneleider klimaat en energie van Greenpeace. 'Maar echt: we hebben prima troefkaarten, vooral wind.'


Het gedrag van de rest van de wereld is een lastig punt, erkennen beide experts. Op de energieontwikkeling elders hebben we tot dusver weinig greep. Maar volgens Pols is het minder erg dan het lijkt. 'Het klopt dat de internationaal verplichtende afspraken over reductie nog maar 13 procent dekken van de wereldwijde uitstoot van broeikasgassen. Maar het goede nieuws is dat er ook vrijwillige doelstellingen zijn. Als je die van Europa, Californië, Australië en enkele proefprojecten in China bij elkaar optelt, dekt dat al 25 procent van de uitstoot. En als China zijn proeven uitbreidt: 40 procent.'


De andere 60 procent zit vooral in de Verenigde Staten en de ontwikkelingslanden van Azië, Zuid-Amerika en Afrika. Hoe die laatsten hun duurzame revolutie moeten en willen financieren, is een belangrijk onderwerp van de klimaatconferentie in Parijs in 2015; de eerstkomende internationale praatsessie over het klimaat in een tot dusver weinig succesvolle reeks.


DE 2-GRADENSAMENLEVING

Hoe ziet ons dagelijks leven eruit als we er echt naar streven de temperatuur de komende decennia met niet meer dan 2 graden te laten stijgen?


Hoe ziet ons huis eruit?

'Alle nieuwe huizen worden zó gebouwd dat ze een maximale inval krijgen van zonne-energie, zegt Pols van Energieonderzoek Centrum Nederland. 'Ze krijgen vloerverwarming, hitte uit warmtewisselaars en alle daken liggen vol met zonnepanelen en zonneboilers. In de stad komen daken van fabrieken en utiliteitsgebouwen vol te liggen.'


'Het huis verandert in een kleine energiecentrale die warme opslaat in de bodem, of stroom in de accu van je elektrische auto. Bestaande huizen krijgen zonnepanelen als de ligging goed is. Extra stroom komt van wind op zee en een relatief klein aandeel van windmolens op het land.'


Deze plannen staan ook allemaal in het Greenpeace-scenario, zegt Wijnhoven van Greenpeace. Daarnaast ziet hij de omgang met duurzame gebruiksgoederen veranderen. 'Bezit van spullen wordt minder belangrijk; we gaan meer huren en delen zoals auto's. Philips verhuurt nu al lichtarmaturen en Dessa verhuurt tapijten. Zo kunnen ze worden teruggenomen en uit elkaar geplozen om de grondstoffen opnieuw te gebruiken.'


Wonen kan goedkoper worden, verwachten beiden. Na de eerste kapitaalsinvestering in duurzame energie, wordt stroom bijna gratis. Dat gebeurt nu al in de praktijk: tien jaar geleden duurde het zeker vijftien jaar om een zonnepaneel terug te verdienen; nu kan dat al in acht of negen jaar. Bij normaal gebruik worden woningen energieneutraal. Volgens de huidige wetgeving is het al in 2020 verplicht om energieneutraal te bouwen.


Rijden we auto?

In het scenario van ECN rijden ook in 2050 nog miljoenen auto's rond. Pols: 'Ze zijn dan bijna allemaal elektrisch of rijden op waterstof, daar ben ik nog niet helemaal uit'. Volgens de meeste experts wordt dat elektrisch, op voorwaarde dat accu's dan 60 procent goedkoper gemaakt kunnen worden. Waterstof zou geproduceerd moeten worden uit biomassa zoals houtpulp, en daar is op de wereld te weinig van.


'In 2020 zijn er al een miljoen elektrische auto's in Nederland', zegt Greenpeace-man Wijnhoven. 'De accu wordt 's nachts bijgevuld als de windstroom goedkoop is. En hij functioneert als de privé-opslag van energie van veel burgers.' Maar het privébezit van auto's loopt terug. 'Niet alleen de oplaadpaal wordt een normaal onderdeel van het straatbeeld, ook de plek waar de gezamenlijke auto's staan. Onder Amsterdammers jonger dan 40 jaar is het autobezit de afgelopen jaar al eenderde afgenomen. De fietspaden worden breder. Ook bij een vergrijzende bevolking wordt er meer gefietst, deels elektrisch.'


Hoe we dat voor elkaar krijgen? Met geld natuurlijk. Autobezitters gaan per gereden kilometer betalen en wie nog (bio)brandstof wil tanken, zal daarvoor een hoge prijs betalen. Dat er ook in de meest duurzame scenario's in 2050 nog olie en gas wordt verkocht, komt deels doordat het vrachtverkeer niet zonder vloeibare brandstof kan. Vervoer over spoor en water neemt toe, maar kan in geen enkel scenario alle wegtransport vervangen. Dat maakt de producten die vervoerd worden, uiteraard wel duurder.


Wordt Schiphol gesloten?

In het energieplan van Greenpeace worden lucht- en scheepvaart niet grondig behandeld, maar volgens campagneleider Klimaat Joris Wijnhoven is het onontkoombaar dat ook vliegen veel duurder wordt. Gebruikers van fossiele brandstof zullen de klimaatkosten daarvan betalen via de wereldwijde emissiehandel in broeikasgas. 'Bovendien verwachten we dat er serieus belasting wordt geheven op luchtvaart, die daarmee weer een luxebesteding wordt. Voor de meeste mensen heeft dat overigens weinig betekenis. De groep die nu met evenveel gemak in een vliegtuig stapt als in de trein, is erg klein.' ECN-klimaatmanager Donald Pols: 'Vliegen is de snelst groeiende bron van uitstoot van broeikasgas, maar in omvang is het nog relatief klein. Natuurlijk kun je blijven vliegen, maar het zal niet goedkoop zijn en qua energiegebruik moet je kiezen. Vliegen op biobrandstof heeft nog een lange weg te gaan. De techniek wordt tussen 2025 en 2030 commercieel toepasbaar, is de verwachting. Maar dan moet het nog worden ingevoerd en de kosten zullen omvangrijk zijn.'


Waar werken we?

De grootste en spannendste veranderingen zitten in de economie, zegt zowel Donald Pols, internationaal klimaatmanager van Energieonderzoek Centrum Nederland, als campagneleider Klimaat Joris Wijnhoven van Greenpeace. Wie veel kans wil hebben op werk, gaat installatietechniek, elektrotechniek of een andere technische richting studeren. De omslag naar duurzame energie heeft grote gevolgen voor de energiesector zelf, maar ook voor de bestaande bedrijfstakken die gebouwd zijn op (goedkoop) aardgas en andere fossiele brandstoffen.


Volgens een recente studie van onderzoeksbureau TNO, Universiteit Utrecht en ECN komt nu een kwart van het nationale energiegebruik voor rekening van de energie-intensieve industrie. Dat zijn bedrijven die voor 1 euro waarde die ze toevoegen aan de economie, meer dan een dubbeltje energie nodig hebben. De belangrijkste zijn de chemische industrie, het wegvervoer, de glastuinbouw en de voedingsmiddelenindustrie.


Wat de doorbraakscenario's van Greenpeace en het Planbureau en ECN voor deze economie betekenen, is nog niet zo duidelijk. Ze schetsen wel groei voor duurzame sectoren, maar de betekenis voor de motoren van de economie zijn ongewis. 'In de 2-gradensamenleving krijgt de chemische industrie het moeilijk', zegt Pols. 'Dat is een grote energiegebruiker en zij verwerkt bovendien zelf fossiele energie. Dat kan deels worden opgevangen met biobrandstof, maar niet helemaal.'


'Ik beweer niet dat mensen er tussen 2020 en 2050 niets van zullen merken', zegt Wijnhoven. 'De werkgelegenheid in Nederland zal zeker verschuiven. Industrieën die veel energie gebruiken, krijgen het moeilijk. Ze zullen waanzinnig moeten innoveren om te overleven. Maar eigenlijk staat dat los van klimaatmaatregelen. Staalfabrieken en raffinaderijen die nu al marginaal opereren, komen in elk geval in de problemen als de prijs van energie omhoog gaat. En dat lijkt onafwendbaar.'


De kansen voor de glastuinbouw schatten beiden hoger in. Wijnhoven: 'In die sector heeft men begrepen dat het aardgas op raakt. Er wordt al gewerkt aan het transport van CO2 van het Rijnmondgebied naar het Westland, waar gasdichte kassen komen en planten het broeikasgas weer opnemen. De verwarming komt van restwarme uit de industrie of duurzaam uit de bodem.'


De groei komt uit de kennisintensieve sector, voorspellen de experts. Pols: 'Nederland is nu al sterk in de techniek van zonnepanelen. Niet omdat we zo veel zon hebben, maar omdat het een kennisproduct is. De maakindustrie van windmolens en zonnepanelen zijn we helaas kwijt, maar onderhoud en aanleg op zee worden belangrijk.'


Wat staat op tafel?

Sommige grote bedrijven halen de hete kolen voor de burger uit het vuur, zegt Wijnhoven. Voor wie het belangrijke nieuws heeft gemist: Greenpeace is tegenwoordig fan van bedrijven als DSM, AkzoNobel en Unilever. 'Die maken echt werk van duurzaamheid en zorgen nog steeds voor volle schappen in de winkels.'


Dankzij multinationals als Unilever, die ook bij hun toeleveranciers duurzame productie gaan afdwingen, wordt er geen tropenboom meer omgekapt voor de productie van palmolie voor ons voedsel, hoopt Greenpeace. 'Maar vlees wordt duurder; dat kan niet anders. Bij al het voedsel waarvoor relatief veel CO2 wordt uitgestoten, wordt de prijs daarvan meegerekend.'


'Bij voedsel lopen we aan tegen een grens', denkt ook Donald Pols van ECN. 'Er zullen nieuwe groenten, fruit en eiwitten op de markt komen. Vlees is de minst efficiënte manier om eiwit te produceren en wordt dus meer luxe. We gaan ervan uit dat de klimaatkosten ervan worden opgenomen in de prijs. Dat prijsmechanisme werkt prima voor regulering van de vraag.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden