Hoe te vechten tegen belastingparadijzen

Panama Papers

Honderden personen werden deze week bij naam genoemd in de Panama Papers. Via bedrijfjes zouden ze geld wegsluizen naar belastingparadijzen in de Stille Oceaan of in Midden-Amerika. Wat valt er tegen dit soort praktijken te doen?

Skyline van Panama-Stad Beeld Carlos Jasso / Reuters

Ze bestaan al tientallen jaren, de belastingparadijzen voor het ontduiken en ontwijken van belasting en het verbergen van vermogen. Af en toe komt er eentje bij, soms verdwijnt er een. Na het uitlekken van de Panama Papers, de interne administratie van het Panamese advieskantoor Mossack Fonseca, is de vraag hoe belastingparadijzen zijn uit te bannen.

Vergroot de transparantie

Belastingparadijzen verliezen een deel van hun aantrekkingskracht door het creëren van volledige transparantie. Als alle landen onderling automatisch gegevens uitwisselen over bedrijven, vermogens en aandeelhouders, zijn belastingontwijking en -ontduiking een stuk ingewikkelder. Anne Scheltema Beduin, directeur Transparency International Nederland, is er een voorstander van. 'Alle bedrijvenregisters moeten voor iedereen digitaal doorzoekbaar zijn. Zo worden patronen en constructies zichtbaar. En dat moet overal gratis mogelijk zijn.'

Los van de steun voor zo'n regeling, staan er veel zaken in de weg van werkelijk openbare registratie. Ook in Europa geldt nog niet de verplichting te melden wie de uiteindelijke aandeelhouders van een vennootschap zijn. In Nederland wordt bijvoorbeeld in de Kamer van Koophandel alleen de naam van de aandeelhouder vermeld als die enig aandeelhouder is. De bedoeling is wel dat er volgend jaar in Europa een register komt waarin de uiteindelijke aandeelhouders van bedrijven staan.

Waarom je je druk kan maken om de Panama Papers

De belastingontwijking onthuld door de Panama Papers is niet verboden, lezen we steeds. Deze video legt uit waarom je je toch druk zou kunnen maken om de 'legale' praktijken.

Zelfs fiscale vrijstaatjes die wel zouden willen meewerken, hebben daar volgens Rainer Prokisch, hoogleraar internationaal belastingrecht aan Maastricht Universiteit, de middelen niet voor. 'Daar zitten misschien twee ambtenaren op het hele ministerie van Financiën.'

De internationale gemeenschap heeft binnen de Organisatie voor Economische Samenwerking (OESO) al diverse stappen gezet om de transparantie te vergroten, alleen weigeren landen als Panama zich te committeren aan deze regels.

Stel eisen aan de financiële dienstverleners

Wetgevers zouden strengere eisen kunnen stellen aan alle professionals die betrokken zijn bij het opzetten van internationale constructies, van banken en advocaten tot notarissen. Scheltema Beduin bepleit 'hogere eisen van moraliteit' voor alle uitvoerders; de uitvoerders moeten bijvoorbeeld beter controleren wie de echte begunstigden zijn van de vennootschappen en met welk doel ze worden opgericht. 'Voldoen ze niet aan die eisen, dan moet hard worden ingegrepen.'

Vaak zijn die regels er al, in heel veel landen. Het probleem is dat er genoeg advocaten, banken en bijvoorbeeld trustkantoren zijn die zich er minimaal aan houden.

Andersom zouden financiële dienstverleners uit belastingparadijzen kunnen worden uitgesloten van het internationale bankensysteem, oppert Prokisch. 'Of je zou de vennootschapjes uit die landen kunnen dwarsbomen in het economisch verkeer.'

Verhoog de politieke druk

Politieke druk kan een effectief wapen zijn. Beperkende maatregelen of de dreiging daarmee van landen of samenwerkingsverbanden van landen heeft al veel opgeleverd, bijvoorbeeld door de OESO, waarin zo'n honderd landen samenwerken. Plaatsing op een 'grijze lijst' van de OESO kan leiden tot sancties, zoals het opzeggen van belastingverdragen.

Ook individuele landen hanteren dergelijke lijsten. Frankrijk plaatste deze week Panama op zijn zwarte lijst, waardoor het voor Franse bedrijven een stuk minder aantrekkelijk wordt om zaken te doen met het land.

Het effect van de Panama Papers

Elke dag verschijnen er nieuwe onthullingen over weggesluisd geld. Het effect van de genoemde namen verschilt: sommigen nemen de benen, anderen zeggen van niets te weten. Waar vallen de slachtoffers? (+)

De Verenigde Staten speelden een doorslaggevende rol bij het breken van het Zwitserse bankgeheim, zegt Prokisch. 'Dat bankgeheim accepteren wij niet meer', zeiden de Amerikanen. En omdat zij het zeiden, ging Zwitserland overstag.'

Hetzelfde gebeurde volgens hem met de Nederlandse Antillen. Toen veel Amerikanen geld wegsluisden via Antilliaanse vennootschappen, dreigden de VS met opzeggen van het belastingverdrag. Waarop de Antillen-route werd afgekapt.

De Nederlandse adviseur Toine Manders, die mkb'ers hielp met belastingontwijking en zelf verdacht wordt van fiscale delicten, is geen voorstander van dergelijke maatregelen. Maar hij twijfelt niet aan de effectiviteit: 'Als de Amerikaanse regering haar macht misbruikt om Panama onder druk te zetten, zal Panama door de knieën gaan.'

Voer een wereldwijd belastingtarief in

Het klinkt simpel: als alle landen dezelfde belastingtarieven en -regels hanteren, dan hoeft niemand meer wereldwijd te shoppen voor de beste tarieven. Dan is het snel afgelopen met de belastingparadijzen. Maar dat is een moeilijke opgave, zegt Scheltema Beduin. 'Landen verdedigen hun soevereiniteit met hand en tand. Om te concurreren met het beste vestigingsklimaat voor bedrijven zetten ze ook hun belastingtarief in.'

Het is een slecht idee, vindt Toine Manders. 'Je moet Panama een beetje zien als de Lidl onder de landen. Door hun lage belastingtarieven en hoge kwaliteit van dienstverlening houden belastingparadijzen andere landen scherp. Zoals de Albert Heijn voortdurend haar prijs-kwaliteitverhouding moet bewaken door de prijsvechters. Bovendien is het juist goed als landen concurreren op belastingtarieven en goede dienstverlening. Het levert meer economische vrijheid op en daarmee meer welvaart, welzijn en geluk.'

Toch worden er zo nu en dan maatregelen genomen die het gebruik van offshore-constructies uiteindelijk verminderen. Zo komt de Europese Commissie binnenkort met maatregelen voor multinationals, zegt Scheltema Beduin. 'Die moeten per land rapporteren hoeveel kosten ze maken, hoeveel winst ze behalen en hoeveel belasting ze betalen. Dat moet voorkomen dat bedrijven hun totale winst laten vallen in het land waar de belastingdruk het laagst is.'

Bied compensatie aan de paradijzen

Belastingparadijzen hebben een groot belang hun rol in de financiële wereld zo lang mogelijk te behouden. Ze verdienen er veel geld mee. Panama heeft daarnaast 'toevallig' nog een kanaal dat dwars door het land loopt en een enorm economisch belang vertegenwoordigt. Maar wat hebben Bermuda en de Britse Maagdeneilanden meer dan toerisme en financiële dienstverlening? Weinig. Dus als daarin iets wegvalt, hebben die landen een probleem. Een oplossing zou volgens Rainer Prokisch kunnen zijn dat de internationale gemeenschap een vorm van compensatie aanbiedt. 'In ruil voor hun medewerking.'

Bestraf zaken doen met schimmige partners

Landen kunnen zelf besluiten geen zaken meer te doen met vennootschappen waarvan ze niet weten wie er allemaal achter zitten. Prokisch zegt dat Duitsland bijvoorbeeld nadenkt over een verbod op het gebruik van vennootschappen waarvan het eigendom onduidelijk is. 'In Liechtenstein was het vroeger mogelijk een vennootschap te hebben zonder bekende eigenaar. Ook de Duitse belastingdienst kon dat niet achterhalen. Toen is gezegd: we laten die vennootschappen niet toe als we niet weten wie de eigenaar is. Je kunt wettelijk dus eisen stellen. Dat instrument zou veel breder kunnen worden benut. Daar zou je wel sancties aan moeten verbinden, zelfs strafrechtelijke sancties.'

Scheltema Beduin vindt dat Nederland ook dergelijke maatregelen moet nemen. 'Bij de aanbesteding van grote projecten van de overheid moet worden onderzocht wie de begunstigden zijn van de bedrijven die deelnemen. Een gedegen onderzoek als eis om mee te mogen dingen. Datzelfde moet gelden bij de aankoop van vastgoed.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.