Hoe strenger de kerk, hoe groter het gebouw

Terwijl de ene na de andere kerk in Nederland de deuren sluit, bouwt de Gereformeerde Gemeente aan de noordrand van Ede aan een nieuwe kerk in de maat XXL. Vreemd? 'Het beeld van een tanend christendom in Nederland behoeft correctie.'

Nederland bezit weinig gebouwen waaromheen je niet binnen de minuut loopt. Ook kerken waren in dit stukje van Europa doorgaans bescheiden geproportioneerd. Nederlands nieuwste kerken zijn dat niet altijd. Sinds 2008 staan aan de rand van Barneveld bijvoorbeeld twee bakstenen godshuizen die qua omvang menig oriëntaals paleis, communistisch cultuurkasteel of mall in Miami naar de kroon steken. De Adullamkerk is van de Gereformeerde Gemeente (GG). De Hoeksteenkerk is van de Gereformeerde Gemeente in Nederland (GGiN). Twee verschillende genootschappen, beide on-Hollands groot behuisd.


Tien kilometer zuidelijker, tussen Ede en Lunteren, bouwt de Gereformeerde Gemeente aan een nieuwe kerk in de maat XXL. Tussen de weilanden en boerderijen ligt een flinke bouwplaats en rijden bulldozers af en aan. Als het gebouw is voltooid, kunnen er duizend man in. In de buurt van het bouwterrein houdt Nienke van Eck van de Vereniging Behoud Kernhem/Doesburg haar labrador in bedwang: 'Volgens de Raad van State zullen alle kerkgangers met de fiets komen', zegt zij. 'Maar er zijn genoeg gereformeerden met auto's. Wij vrezen nu al de verkeerschaos op zondagochtend.'


Nienke, haar zus Hiltje en verenigingsvoorzitter Ab Ringma herinneren zich het bezoek van het vriendelijke SGP-raadslid en de aardige ouderling van de GG Ede nog goed. Het was een prachtige zomeravond in 2010. Ze zaten bij Ab in de achtertuin. Daarachter ligt eikenbos, gevolgd door weilanden, en dan begint de Veluwe. De sfeer bij de thee en de koekjes was gemoedelijk. Maar toen de ouderling een bouwtekening van een kerk van Barneveldse proporties tevoorschijn toverde, schrokken de bewoners van de Oude Lunterseweg flink. Een paar maanden later keurde de gemeenteraad van Ede de komst van de nieuwe kerk goed. De Vereniging Behoud Kernhem/Doesburg besloot het besluit aan te vechten bij de Raad van State.


Met juridische strijd hadden de leden ervaring. In 2001 wisten ze de bouw een nieuwbouwwijk aan Ede's noordrand (Kernhem) tijdelijk stop te zetten. In 1996 hadden ze met succes de bouw van 500 villa's in het ongerepte gebied ten oosten van de Oude Luntersweg tegengehouden. Tegen 'de reuzenkerk' procedeerden ze zonder succes. Op 15 juli 2011 deed de Raad van State uitspraak bij monde van oud-topambtenaar en CDA'er Rein Jan Hoekstra. Hij achtte de bezwaren ongegrond: de kerk laat 'het agrarische karakter van het gebied intact'. De Vereniging ging in beroep. Vorige maand deed de Raad opnieuw uitspraak, nu bij monde van Theo van Sloten, die ook een functie bekleedt in de Protestants Christelijke Schoolraad. Hij dicht de kerk 'een bepaalde rankheid' toe die aansluit bij 'het bebouwingsbeeld van de historische bebouwing op de Lunterseweg'.


Daarmee was juridisch de kous af. Nienke van Eck is nog steeds verbouwereerd. 'Het heeft hier in Ede twintig jaar geduurd voordat er naast het sportterein een kleine moskee mocht worden gebouwd. Vergelijk dat eens hiermee. Een paar maanden na de eerste schetsen waren ze al aan het bouwen.' Maak háár niet wijs dat het bestuursrechterlijk hart van Nederland niet heimelijk protestant-christelijk klopt. Ab Ringma formuleert het zo: 'Wij voelen ons een beetje als christenen in Irak die iets hebben moeten voorleggen aan een moslimraad.'


Nederland, dat is een land van kerken, niet van moskeeën. Toch zijn kerkgangers in dit land anno 2012 een snel vergrijzende minderheid. Elke week moeten ergens in Nederland twee rooms-katholieke of protestantse kerken de deuren sluiten. Ede vormt hierop geen uitzondering. Kort nadat de Raad van State de bouw van de XXL-kerk had bekrachtigd, kwam het bericht dat de fraaie uit 1903 daterende Noorderkerk, in 2010 opgekocht door een projectontwikkelaar, 'een multifunctionele bestemming' krijgt. Voor buitenstaanders is dat verwarrend. Waarom nieuwe kerken bouwen als oude zonder gelovigen zitten? Wie die vraag stelt, is een leek op het gebied van het christendom in Nederland. De ene stroming is de andere niet: er zijn wel degelijk kerken die het voor de wind gaat.


De Noorderkerk werd honderd jaar geleden opgetrokken in rood en geel baksteen. Gijp van Soest, oud CDA-wethouder en hoofd van de Stichting Behoud Noorderkerk, heeft de sleutel. Eikenhouten balken overkoepelen het plafond, aan de straatzijde is een gebrandschilderd raam, voetstappen weerklinken. 'Als Stichting hebben we bereikt dat dit stuk, de eigenlijke kerk uit 1903, in de oorspronkelijke vorm behouden blijft', zegt Van Soest. 'De ruimte is geschikt voor concerten, huwelijksvoltrekkingen en andere evenementen. Op de plek van de latere aanbouw komen appartementen en kantoorruimtes.'


Tot voorkort had je in de Noorderkerk op zondagochtend twee diensten. Eerst die van de Gereformeerde Kerk die in 2004 opging in de Protestantse Kerk in Nederland (PKN). In de banken zat een handjevol zestigplussers. Na hun dienst kwam de Gereformeerde Gemeente (GG), met hordes jongeren en kleine kinderen. Pas acht jaar geleden begon de GG in Ede, als dependance van de GG Veenendaal. Het geboortecijfer in de GG ligt hoog. Al na een paar jaar was de Noorderkerk voor dit gezelschap veel te klein.


Andere wereld

Tot het bouwwerk buiten Ede is voltooid, houdt de GG diensten in de ruimere Nieuwe Kerk (1938) van de hervormde gemeente. Gijp van Soest, hervormd, gaat daar naar de kerk. 'Zij komen zondagochtend binnen als wij naar buiten gaan. Ze zijn buitengewoon vriendelijk, maar het is echt een andere wereld. Vóór hun dienst begint, moeten alle bloemen de kerk uit. Je ziet niemand in spijkerbroek. De meisjes bedekken hun hoofden.'


Het beeld van een tanend christendom behoeft correctie, zegt Van Soest, frisdrank serverend in de aanbouw van de Noordkerk waar appartementen komen. 'Het zijn de gevestigde grote kerken die aanhang verliezen, die van de PKN en de rooms-katholieke. Zij waren pijlers van de verzuiling, ze zijn sterk bij de samenleving betrokken.' Noem ze CDA-kerken. Bij andere kerken is juist groei zichtbaar, bij de 'Amerikaanse' evangelische kerken met hun combo's in sporthallen op zondagochtend, én bij de heel strenge protestants-christelijke kerken. Van Soest: 'Het komende decennium zou het aantal zetels van de SGP heel goed kunnen verdubbelen.'


Hoe strenger en geslotener de geloofsgemeenschap, hoe beter die zich lijkt te handhaven. Op de eerste gezicht contrasteert dat met een maatschappelijke ontwikkeling waarin mensen zich steeds minder laten zeggen en steeds meer hun eigen gang gaan. Maar je kunt de groei van de strenge kerken ook binnen die ontwikkeling plaatsen: het zijn 'geïndividualiseerde kerken', erg op zichzelf, teruggetrokken uit de maatschappij. Van Soest: 'Symbolisch is hun ligging. De oude kerken liggen in het hart van de steden, dicht bij het bestuur. De nieuwe kerken liggen erbuiten, in een open landschap.'


De Nederlandse samenleving heeft ingeboet aan sociale cohesie, hoor je vaak, zij bezit minder cement dan vroeger. Als een maatschappij als geheel minder hecht wordt, kunnen mensen structuur en strikte leefregels in beslotener verband gaan zoeken.


Van Soest: 'Ik hield pas een lezing over individu en maatschappij in het christendom. Adam is een individu. Eva komt erbij en je hebt al een maatschappij. De vraag of een kerk zich moet richten op een individu of een samenleving, is heel verschillend beantwoord. Je kunt misschien zeggen dat CDA-kerken de nadruk leggen op de samenleving, en de SGP-kerken op het gelovige individu.'


Passen grote kerken ook in dit veranderde Nederland? XXL was nooit een calvinistische maat. Of het nou farao's, keizers, pausen, vorsten of sultans waren die grote bouwwerken oprichtten - ze dienden doorgaans als architectonische uitdrukking van aardse macht. In Oost-Europa grossierden de communistische regimes in forse bouwsels. Na 1989 gaf een reeks kerkleiders opdracht tot de bouw van nieuwe godshuizen die de communistische architectuur naar de kroon konden steken. De boodschap: de oude ideologie is weg, de kerk is vitaler dan ooit.


Wie van Ede naar Lunteren rijdt, ziet binnenkort tussen de koeien en de boerderijen de vitaliteit van de Gereformeerde Gemeente. Het zijn aardige en bescheiden mensen, zeggen zelfs de Edenaren die de komst van de reuzekerk juridisch probeerden te verhinderen. Een onbescheiden gebouw - dat is een rare behuizing voor een bescheiden gemeenschap. De woordvoerder van de GG Ede wijst een verzoek om een gesprek vriendelijk en beleefd van de hand. 'De Raad van State heeft alle bezwaren tegen onze nieuwe kerk van de hand gewezen. Dat zegt voor ons voldoende.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.