Hoe stop je de tomeloze megalomanie van de bazen?

Kapitalisme heeft van nature de neiging te ontaarden, schreef de Amerikaanse econoom John Kenneth Galbraith al in 1952. Uitwassen kunnen alleen door 'tegenkrachten' (countervailing powers) worden beteugeld....

Het boek Het Drama Ahold van journalist Jeroen Smit is een mooie illustratie van deze theorie. Smit laat zien hoe in de loop der jaren de ene na de andere tegenkracht wegvalt, met uiteindelijk desastreuze gevolgen. Begin 2003 blijkt dat Ahold jarenlang boekhoudfraude heeft gepleegd. De koers stort in. Beleggers, onder wie veel particulieren en pensioenfondsen, verliezen miljarden.

Eind jaren zeventig protesteren de vakbonden nog heftig tegen grote overnames in de Verenigde Staten. Ze vinden het oneerlijk dat Ahold het geld dat in Nederland wordt verdiend, in het buitenland besteedt. Onder topman Cees van der Hoeven worden de belangen van personeel en aandeelhouders echter gelijkgeschakeld. Medewerkers worden beloond in opties en aandelen. Zo worden zij ineens enthousiast over de internationale expansie. Het is immers goed voor de aandelenkoers, en dus voor hun portemonnee.

Ook klanten maakt Ahold effectief monddood. Wie zijn boodschappen doet bij Albert Heijn, is steeds vaker ook aandeelhouder. Albert Heijn stimuleert dit door de instelling van het Vaste Klantenfonds. In plaats van zegeltjes te plakken, sparen klanten voor aandelen Ahold. Ze nemen voor lief dat Albert Heijn jaar in jaar uit de prijzen verhoogt om de internationale expansie te bekostigen.

De commissarissen zouden onafhankelijke controleurs moeten zijn. Maar bij Ahold worden ze voorgedragen door de man die ze geacht worden te controleren: Van der Hoeven. De accountant, Deloitte, verliest in de jaren negentig als laatste zijn kritisch vermogen. Het behoud van een grote klant als Ahold wordt van groter belang dan een integere controle.

En zo wordt langzaamaan elk tegenwicht tegen 'Keizer Cees' ondergraven. Iedereen laat zich meeslepen door deze onverbeterlijke en charismatische optimist. Kritische geluiden verstommen. Van der Hoeven en zijn medebestuurders raken verslaafd aan stijgende beurskoersen en worden blind voor feiten die een negatieve invloed op de koers zouden kunnen hebben.

Smit verdient lof voor zijn goed geschreven, heldere reconstructie. Hij had het niet eenvoudig, want veel hoofdrolspelers wilden geen openheid van zaken geven, met het oog op de rechtszaken die nog volgen. Betrokkenen die wel wilden meewerken, eisten anonimiteit. Dat is riskant, want betrokkenen krijgen dan de kans veilig anoniem hun tegenstanders zwart te maken. Het verklaart wellicht waarom sommige bestuurders (Ab Heijn) er opvallend goed van afkomen, en andere opvallend slecht (Cees van der Hoeven). Het doet vermoeden dat de laatsten niet hebben meegewerkt.

De felle kritiek van Ab Heijn op Van der Hoeven doet tevens de vraag rijzen waarom hij niet eerder zijn stem verhief. De man die Ahold grootmaakte, had genoeg gezag en aanzien om in zijn eentje een countervailing power tegen de megalomane topman te vormen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden