Hoe stiekem is de commissie stiekem?

De veiligheidsdiensten opereren nu eenmaal in het geheim, dat is de aard van het beestje. Maar de volksvertegenwoordigers in de Tweede Kamer moeten de diensten desondanks kunnen controleren. Zodoende bestaat de vertrouwelijke commissie stiekem. Sinds minister Plasterks blunder over 1,8 miljoen metadata staat de commissie in de spotlight. Hoe stiekem is stiekem nog?

PvdA-leider Samsom gefotografeerd door een haag van journalisten terwijl hij spreekt over de commissie stiekem Beeld anp

De commissie stiekem, waar hebben we het over?
De Wet op de inlichtingen en veiligheidsdiensten (de Wiv) schrijft voor dat de betrokken ministers (Binnenlandse Zaken en Defensie) 'uit eigen beweging beide kamers der Staten-Generaal informeren, indien daartoe aanleiding bestaat'. In vertrouwen vertelt het kabinet over 'aangewende middelen, geheime bronnen en het actuele kennisniveau van de dienst'.

De commissie is opgericht in 1952 op initiatief van Jaap Burger, toenmalig fractievoorzitter van de PvdA. De regering wilde in besloten kring wel zaken delen met een kleine groep politici. Lange tijd zaten de fractievoorzitters van de vier grootste partijen in de CIVD. Sinds 2004 zijn alle fractievoorzitters welkom.

De elf fractievoorzitters worden in de 'commissie stiekem' (officieel: commissie voor de inlichtingen- en veiligheidsdiensten, CIVD) met enige regelmaat bijgepraat door de hoofden van de diensten en de bewindslieden. De informatie die ze daar vernemen, moet ze voor zichzelf houden.

Waar gaan die geheime gesprekken over?
Eenmaal per jaar brengt de commissie een beknopt verslag uit over haar activiteiten. Uit het jaarverslag over 2012 blijkt dat de CIVD zeven keer samenkwam. Gesproken werd bijvoorbeeld over jihadistische netwerken in Nederland en 'de mogelijke gevolgen van een aantal anti-islam gebeurtenissen'. Maar op 19 april is de commissie ook ingelicht over 'een spionagezaak bij Buitenlandse Zaken'. Op 15 november van dat jaar gaf de MIVD een presentatie over chemische wapens in Syrië. Het verslag treedt niet in verdere details, er spreekt enkel een globaal beeld uit van wat in de commissie zoal aan bod komt.

Handig die info, daar zitten de Kamerleden mooi mee in hun maag.
Het is inderdaad een dilemma. Dankzij de commissie is de Kamer geïnformeerd en kan ze de regering tot op zekere hoogte controleren, maar de spagaat is evident: ze kan het kabinet niet publiekelijk ter verantwoording roepen zonder de vertrouwelijkheid te schenden. Om die reden weigerde de SP tot 2009 deel te nemen. Die houding was zo gek nog niet, met enige regelmaat moeten fractieleiders zich in bochten wringen om in antwoorden op de pers niet uit de commissie stiekem te klappen.

Dat dilemma speelt het debat over minister Plasterk ook parten. Op 4 februari rectificeerde de minister publiekelijk een eigen uitspraak: niet de Amerikanen, zoals hij drie maanden eerder had beweerd, maar de Nederlandse diensten hadden 1,8 miljoen metadata vergaard. Die informatie, zo zei hij, had hij eerder niet kunnen delen omdat de regels hem niet toestaan om over de 'modus operandi' van de diensten mededelingen te doen.

De vraag is echter: heeft hij de commissie stiekem wel geïnformeerd? Verdeeldheid hierover was gisteren reden voor urenlang overleg. Achteraf stelden de commissieleden in een verklaring: 'De CIVD acht zich niet geïnformeerd.'

Minister Ronald Plasterk van Binnenlandse Zaken ging door het stof omdat hij de Tweede Kamer verkeerd had geïnformeerd over het vergaren van 1,8 miljoen metadata. Beeld anp

'Acht zich niet'? Zijn ze nu wel of niet geïnformeerd?
De verklaring van gisteren is al net zo geheimzinnig als de commissie zelf. De formulering is handig gekozen, alle partijen gaan vrijuit: zij die de afgelopen dagen opperden dat de commissie wel was geïnformeerd kunnen net zulke veelzeggende blikken trekken als degenen die zeiden dat daar geen sprake van was. Volgens ingewijden heeft hoofd van de MIVD Pieter Bindt op een bijeenkomst op 12 december 'tussen neus en lippen door' iets gemeld aan de commissie over de Nederlandse betrokkenheid bij de afluisterpraktijken. Eén bron zei tegen de Volkskrant dat de terloopse opmerkingen niet eens zijn opgenomen in de notulen. De omfloerste verklaring neemt de verwarring dus niet weg.

Erger nog, zegt oud-Kamervoorzitter Frans Weisglas, de 'rare formulering' leidt de aandacht af van werkelijk wezenlijke zaken: 'Dit is gepriegel op de vierkante centimeter op het Binnenhof. Het onderwerp in kwestie, de verhouding privacy-veiligheid komt niet meer aan de orde. Het is typisch Haags gedoe en dat is niet goed voor het aanzien van de politiek. Mensen ergeren zich daaraan: uren vergaderen en dan met zo'n cryptisch zinnetje naar buiten komen.'

De commissie klapte gisteren dus uit de school. Uniek?
Een dergelijke verklaring op papier wel, dat is nog niet eerder voorgekomen. Weisglas noemt de verklaring 'opmerkelijk'. 'Ik weet dat fractievoorzitters echt niets zeggen over de vergaderingen. Daar zijn wettelijke bepalingen voor.' Hij vindt de verklaring wel verstandig. 'De afgelopen week leek het of er heel wat onzin werd verkondigd.'

Op minder officiële wijze komt informatie uit de commissie toch weleens in de pers. Als commissieleden het gevoel hebben dat het kabinet de CIVD gebruikt om misstanden te parkeren, is een journalist snel gevonden. Zo ontstond in 2011 ophef doordat aan de Volkskrant was gelekt dat de commissie was bijgepraat over de omstreden vakantievilla van kroonprins Willem-Alexander in Mozambique. 'De commissie stiekem is niet bedoeld als dumpplaats voor onwelgevallige informatie', zei SP'er Ronald van Raak toen. Premier Rutte gaf uiteindelijk toe: 'Omdat de CIVD daarmee in een ongemakkelijke positie wordt gebracht, zal het verstrekken van dergelijke informatie aan de CIVD niet worden herhaald.'

 
De commissie stiekem is niet bedoeld als dumpplaats voor onwelgevallige informatie
SP-Kamerlid Ronald van Raak
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.