Hoe stabiel is het haast Nederlandse poldercompromis van de Duitsers?

Dit lijkt een compromis dat door alle drie de partijleiders wordt gedragen. Een prestatie, gezien de moeizame voorgeschiedenis

'Dit is wat politiek kan.' Tijdens de presentatie van de blauwdruk van een eventueel regeerakkoord tussen de CDU, CSU en SPD, was dat de meest rake uitspraak. Na de langste en moeizaamste Duitse kabinetsformatie sinds 1949 zijn de Duitsers eruit, zo lijkt het: een haast Nederlands poldercompromis. Maar hoe stabiel is deze constructie?

Seehofer, Merkel en Schulz op de presentatie van het eventuele regeerakkoord. Foto afp

De uitspraak kwam uit onverwachte hoek, van CSU-chef Horst Seehofer, door zijn tegenstanders vaak gereduceerd tot geloei over het sluiten van de grenzen voor vluchtelingen. Maar bij de persconferentie op vrijdagmorgen maakte hij een zeer tevreden indruk, lachend aan de zijde van Angela Merkel en Martin Schulz.

Zij waren ingetogener. Een voorlopig akkoord tussen drie verkiezingsverliezers, een overeenkomst waarover de uiterst kritische sociaaldemocratische achterban nog moet stemmen bovendien - dat is geen aanleiding tot euforie.

Hoogstens voor kleine glimlachjes van Merkel, die haar bijna per ongeluk leken te ontglippen. Dacht ze aan haar vierde kanselierschap? Aan de zoveelste keer dat ze had toegeslagen in een nachtelijke vergadermarathon? Misschien dacht ze gewoon aan haar bed.

Poldercompromis

Martin Schulz lachte niet, hij hield het bij zijn doordeweekse schuurpapiergezicht. Wel zei hij dat het onderhandelingsteam 'uitstekend werk' had verricht.

Het was een dag van voorzichtig optimisme, de aanzet tot een positieve wending in de langste en moeizaamste Duitse kabinetsformatie sinds 1949. De bron van dat optimisme is een document van 28 pagina's met de contouren van een regeerakkoord. Niks aan de inhoud van het document is visionair of meeslepend.

'Een document van geven en nemen', noemde Merkel het. Het is inderdaad een haast Nederlands poldercompromis: de CDU en CSU krijgen een streng migratiebeleid, extra geld voor politie en justitie en voor Europese grensbewaking, een vervolg van de politiek van de 'zwarte nul' - geen extra staatsschuld.

CSU-chef Horst Seehofer lachte. Bij Merkel konden er hoogstens wat kleine glimlachjes af. En Martin Schulz lachte niet, hij hield het bij zijn doordeweekse schuurpapiergezicht. Foto afp

De SPD kreeg toezeggingen over Europa, de handreiking aan Macron waarvan iedereen wist dat hij zou komen. Maar vooral kregen ze het gewenste sociale accent over de hele linie: gratis kinderopvang, meer verpleegzorg, belastingvoordelen voor middeninkomens, en miljarden voor het onderwijs. Het zijn maatregelen die de intentie tonen dat de coalitie wil herstellen wat ze de afgelopen vier jaar tekortgeschoten is.

Het lijkt een compromis dat door alle drie de partijleiders wordt gedragen. Dat is een prestatie, gezien de moeizame voorgeschiedenis. 'Dat is wat politiek kan.'

Als de SPD toestemt en het regeerakkoord tot stand komt, wordt de Duitse politiek de komende jaren gemodelleerd naar een bonbon: hard van buiten - en dan is buiten vooral buiten de EU. Maar zacht van binnen, socialer dan de afgelopen vier jaar.

Of, zoals de krant die Welt het verwoorde in een kop, Duitsland krijgt 'een grote coalitie voor de kleine man'. Hij, die kleine man, is ook de sleutel die het compromis tussen de een paar maanden geleden zo onwillige partners begrijpelijk maakt, het smeermiddel hun compromissen.

Mogelijkheid tot ontwrichting loert

Dat komt omdat hij, zo analyseerden CDU/CSU en SPD na de verkiezingen eensgezind, de oorzaak is van hun stemmenverlies. Weggelopen naar de AfD. Nu willen ze hem teruglokken, met een beleid dat gedeeltelijk tegemoet komt aan zijn wensen.

Hoe stabiel is deze constructie? De mogelijkheid tot ontwrichting loert vanuit de achterban, de parlementsfracties en parlementen van de deelstaten. De tegenstanders binnen de SPD en de CSU zullen talrijk blijven en luidruchtig zijn, ook met oog op de belangrijke verkiezingen in Beieren komende herfst.

Hoe zullen zij reageren als de regering impopulaire maatregelen voorstelt, ten gevolge van een nieuwe eurocrisis? Of als de Duitse auto-industrie instort omdat ze te afhankelijk is van de verbrandingsmotor? Bij een grote aanslag in een Duitse stad?

Het lijkt een compromis dat door alle drie de partijleiders wordt gedragen. Dat is een prestatie, gezien de moeizame voorgeschiedenis. Foto afp

Dan lonkt de mogelijkheid van de achterban om zich tegen Merkel, Schulz en Seehofer te keren, omdat ze verzwakt zijn. Alle drie de leiders hikken tegen hun houdbaarheidsdatum aan. Zij zijn de zachte onderbuik van een mogelijke coalitie.

Waarschijnlijk was het met die gedachte in het achterhoofd dat de onderhandelaars in het document hebben gezet dat een potentiële nieuwe regering meer en openlijker wil debatteren. Dat komt de stabiliteit van de regering niet direct ten goede, maar de geloofwaardigheid van de coalitie wel. Meer politiek, dat wilden de kiezers die klaagden dat de CDU en SPD nauwelijks meer van elkaar te onderscheiden waren.

'Het onderscheid tussen de partijen moet weer duidelijker worden', staat in het document. De CDU/CSU en SPD hebben van hun fouten geleerd. Tenminste op papier.


Dit zijn de vijf hoofdpunten uit het Duitse coalitieakkoord

Migratie, vluchtelingen
Hier trekt CDU/CSU aan het langste eind. Er komt een 'flexibele' bovengrens aan het aantal vluchtelingen van 180-220 duizend per jaar. Zij komen terecht in 'centrale opnamecentra waar ze geen maandelijkse uitkering krijgen, maar voeding en noodzakelijk dienstverlening als medische zorg'. Gezinshereniging blijft opgeschort voor de grote groep vluchtelingen uit Syrië en Irak die asiel hebben gekregen in het kader van een speciale regeling voor oorlogsvluchtelingen. Op die regel wil de coalitie 'schrijnende gevallen', maximaal duizend per maand, een uitzondering maken.

Europa
Duitsland wil meer betalen aan de EU om te zorgen dat de Unie beter is opgewassen tegen haar taken, staat te lezen in het eerste hoofdstuk van het document. Daarmee krijgen Schulz en de SPD wat ze willen en grijpt Duitsland de uitgestoken hand van Frankrijk. Maar het document geeft geen antwoord op omstreden vraagstukken zoals: wel of geen EU-minister van Financiën, eigen budget voor de Eurozone, gedeelde schulden. Wel wil Duitsland, zoals bekend, de bevoegdheden de ESM uitbouwen tot een monetair fonds. Opvallend, SPD en CDU/CSU willen de schending van Europese afspraken consequenter bestraffen - een waarschuwing aan Polen.

Hoe stabiel is deze constructie? De mogelijkheid tot ontwrichting loert vanuit de achterban, de parlementsfracties en parlementen van de deelstaten. Foto afp

Belastingen en sociale uitkeringen
De belasting voor veelverdieners gaat niet omhoog, zoals de SPD wilde. Wel wordt de inkomensgrens voor mensen die het toptarief gaan betalen verhoogd om de middeninkomens te sparen - maar de allerrijksten profiteren van die maatregel natuurlijk mee. Het pensioenniveau blijft tot 2025 op de huidige 48 procent, een belangrijke sociaaldemocratische wens. Evenals de restauratie van het gelijkheidsbeginsel tussen werkgevers en werknemers in het betalen van ziektekosten. Nu betalen werknemers die verzekerd zijn via een ziekenfonds van de overheid, zoals 90 procent van de Duitsers, meer premie dan hun werkgevers.

Onderwijs
Het Duitse onderwijs is een rommeltje: slecht onderhouden gebouwen en grote kwaliteitsverschillen. Op sommige scholen is het aantal computers op één hand te tellen. De boosdoener is de wet die dicteert hoe onderwijs op deelstaatniveau wordt ingevuld. Daar komt nu verandering in. Het landelijke Ministerie van Onderwijs mag zich nu in kwalitatief en materieel opzicht met scholen in het hele land gaan bemoeien, teneinde het onderwijs beter en moderner te maken. Ook haalde de SPD binnen dat kinderopvang en naschoolse opvang voor iedereen gratis blijft.

Wonen
Hier winnen beide partijen iets: SPD krijgt zijn 1,5 miljoen nieuwe woningen dichtbevolkte gebieden. Duitsland kampt, vooral in de steden, met een nijpend tekort aan betaalbare woonruimte voor mensen met kleine inkomens en middeninkomens. Ook wil de coalitie het twee jaar gelden ingevoerde mechanisme om de stijging van huurprijzen af te remmen, zodanig verbeteren dat het ook werkt - want dat doet het nu niet. Daarnaast zal de mogelijkheid om een eigen huis te kopen via allerlei (belasting-)maatregelen worden gestimuleerd. Dat was een wens van de CDU.


De stroperige Duitse formatie

Na de Duitse verkiezingen overheerste geen opluchting in de Europese hoofdsteden - niemand twijfelde aan haar overwinning - maar wel blijdschap dat Merkel bondskanselier blijft. 'Angela' voor haar Europese collega's is de nestor van de EU-toppen, de stabiele machtsfactor. Voor de toekomst van de EU is wat de nieuwe Franse president Macron levert echter belangrijker dan de vierde verkiezingsoverwinning van Merkel.

De eerste formatiepogingen in Berlijn verliepen stroperig. Angela Merkel (CDU) moest niet alleen de uiteenlopende ideeën van Groenen en FDP zien te verenigen, ze kampte ook met de rechtse dwarsliggers van de Beierse CSU. Lees hier wat de moeilijkheden waren van de mislukte onderhandelingen.

Na het mislukte Jamaica-experiment ging het weer 'gewoon' tussen de CDU en SPD, de twee verliezers van de Duitse verkiezingen. SPD-leider Schulz moet echter uitkijken voor verzet in zijn eigen partij.

Wat ondenkbaar leek, is toch gebeurd. Martin Schulz (SPD) schoof aan bij Angela Merkel (CDU), met als inzet de Grote Coalitie. Eenvoudig was het niet: beide politici hebben veel te verliezen.