zeven vragen overPlan minister Blok

Hoe serieus nemen andere landen het Nederlandse plan om Assad ter verantwoording te roepen?

Nederland probeert de regering van president Assad ter verantwoording te roepen. Heeft die stap kans van slagen? Zeven vragen over het plan van minister Blok.

Minister Stef Blok van Buitenlandse Zaken tijdens een virtuele bijeenkomst over Syrië en de strijd tegen straffeloosheid, in het kader van de Algemene Vergadering van de VN.Beeld Bart Maat / ANP

Minister Blok wil Syrië voor de rechter brengen vanwege marteling, zo liet hij weten aan de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties. Hoe serieus nemen andere landen hem?

Wilt u dit verhaal liever beluisteren? Hieronder staat de door Blendle voorgelezen versie.

Westerse landen staan met de rug tegen de muur als het gaat om de vervolging van de Syrische president Assad en zijn getrouwen. Er zijn kluizen vol bewijs dat de regering-Assad zich schuldig maakt aan systematische marteling van gevangenen, vaak tot de dood erop volgt. Dit materiaal is in Zwitserland bijeengebracht in een heuse VN-bewijzenbank. Maar Assad voor de rechter brengen was tot nu toe juridisch onhaalbaar, tot frustratie van Europese regeringen, de VS en Canada.

Dus toen Blok deze week zijn plan ontvouwde in een online VN-vergadering waar de verbinding steeds haperde, kon zijn voorstel rekenen op internationale sympathie. De VS zegt de Nederlandse stap ‘te verwelkomen.’ Zweden spreekt van een ‘belangrijk initiatief’ en wil onderzoeken hoe het Nederland hierbij kan helpen. Ook Finland is vol lof, evenals Duitsland. Wat deze landen concreet zullen bijdragen, is overigens onduidelijk.

Wat is Blok van plan?

Blok maakt gebruik van een juridisch achterdeurtje. Hij beroept zich op het VN-verdrag tegen foltering, dat zowel door Syrië als Nederland is ondertekend. Het bijzondere van dit verdrag is dat het, in goed juristenlatijn, ‘erga omnes’ werkt, tegen allen. Elk land dat het verdrag heeft ondertekend, kan dus een ander land dat tevens ondertekenaar is aanspreken op niet-naleving.

Blok dreigt naar ‘een internationale rechter’ te stappen als Syrië niet onmiddellijk stopt met folteren, tegenover Nederland juridische aansprakelijkheid aanvaardt en de slachtoffers compenseert. Onduidelijk is tot welke internationale rechter Blok zich dan precies wil wenden. Vermoedelijk gaat het om het Internationale Gerechtshof, gevestigd in het Vredespaleis in Den Haag.

Kan Assad niet beter voor het Internationaal Strafhof worden vervolgd?

Zeker, dat was jarenlang de inzet van westerse landen. Een proces bij het strafhof kan ertoe leiden dat Assad en zijn coterie daadwerkelijk achter de tralies belanden. Maar Syrië heeft het verdrag dat ten grondslag ligt aan het Internationaal Strafhof nooit ondertekend. Vervolging kan daarom alleen met toestemming van de VN-veiligheidsraad. Rusland, bondgenoot van de Syrische regering, blokkeert dit met een veto.

Juist daarom staan westerse landen open voor het plan van Blok. ‘In het ideale scenario is het Internationaal Strafhof aan zet, maar omdat dat niet mogelijk is, verlenen wij alle steun aan alternatieve routes’, stelt de Duitse VN-ambassadeur Christoph Heusgen.

De aansprakelijkheidsstelling is per diplomatieke nota overhandigd. Maar Nederland heeft toch alle diplomatieke banden met de regering-Assad verbroken?

Dat klopt. De Nederlandse ambassade in Damascus is sinds 2012 gesloten. Maar dat betekent niet dat alle diplomatieke communicatie onmogelijk is. De brief met de aansprakelijkheidsstelling is volgens een woordvoerder van minister Blok vanuit de Nederlandse VN-missie in Genève persoonlijk overhandigd aan diplomaten van de Syrische VN-missie aldaar. Blok stelt dat met deze actie de diplomatieke betrekkingen niet hersteld zijn.

Hoe hebben de Syriërs gereageerd?

De Syrische regering heeft nog geen officieel weerwoord gestuurd. Wel verscheen een gepeperde reactie op de website van het Syrische staatspersbureau Sana, dat geldt als spreekbuis van de regering-Assad. Een ‘officiële bron’ binnen het Syrische ministerie van buitenlandse zaken stelt tegenover Sana dat Blok met zijn optreden het ‘grote schandaal’ binnen de Nederlandse regering probeert te verhullen.

Nederland steunde immers gewapende oppositiegroepen in Syrië. Het is de Syrische autoriteiten niet ontgaan dat één zo’n met Nederlands belastinggeld gesteunde rebellengroep door het Nederlandse Openbaar Ministerie is aangemerkt als terroristische organisatie. De aansprakelijkheidsstelling van Nederland is volgens Sana een ‘wanhoopspoging om alsnog gedaan te krijgen wat niet lukte door het financieren van terroristische organisaties in Syrië’. Namelijk de val van het regime-Assad.

Hoe nu verder?

Volgens het VN-antifolterverdrag moeten de Nederlandse en de Syrische regering nu eerst met elkaar in onderhandeling. Als dat niet binnen een half jaar resultaat geeft, kan Nederland de zaak voorleggen aan het Internationale Gerechtshof. Dat heeft één keer eerder geoordeeld in een martelzaak. Het gaat hierbij om een proces tussen staten. Het Internationale Gerechtshof kan geen sancties opleggen. Assad komt langs deze weg dus niet achter de tralies.

Zijn er nog meer mogelijkheden om de Syrische regering juridisch ter verantwoording te roepen?

De enige andere weg die momenteel openligt, is vervolging van individuele Syrische ambtenaren door Europese overheden. Duitsland loopt daarmee voorop. Duitse rechercheurs die gespecialiseerd zijn in oorlogsmisdrijven verzamelen al sinds het begin van de Syrische opstand (2011) bewijs over oorlogsmisdrijven in Syrië.

In Koblenz loopt een strafproces tegen een veronderstelde Syrische ondervrager en zijn beul. Zij vluchtten eerder als asielzoekers naar Duitsland, in de hoop dat ze niet meer met hun verleden geconfronteerd zouden worden. De vervolging verloopt moeizaam: getuigen durven bijvoorbeeld niet het achterste van hun tong te laten zien.

Daarom omarmt Duitsland het plan van minister Blok. De Nederlandse route zal ‘lang duren’, stelde de Duitse VN-ambassadeur woensdag in de onlinevergadering, ‘maar het is belangrijk dat we laten zien dat we er niet van afzien te werken aan aansprakelijkheid’.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden