Hoe serieus is Marokko's flirt met democratie?

Critici tegenover de optimisten

De Marokkanen kiezen vrijdag een nieuw parlement. Is het een democratische façade? Of is Marokko werkelijk die oase van democratie in de Arabische wereld? We vragen het aan de critici en de optimisten. 

Een medewerker van de Marokkaanse Vereniging voor de Mensenrechten demonstreert voor het parlementsgebouw in Rabat. Foto afp

De critici: 'democratie in Marokko is een farce'

De verkiezingen vandaag in Marokko zijn een schijnvertoning. Koning Mohammed VI gaat ondanks alle mooie beloften zijn macht nooit opgeven. Marokko is niet meer dan een democratische façade. Dat zeggen de critici.

'Ik geloofde de koning toen hij zijn historische toespraak uitsprak. Er klonk emotie in zijn stem. Omdat hij het meende. Hij wil geen despoot zijn.'

Karim Tazi is een bekende Marokkaanse zakenman. Hij is een van de weinige zakenlieden die in 2011 de protesten voor meer democratie in Marokko openlijk steunden. De historische toespraak waarover hij het heeft, is die van 9 maart 2011. Toen beloofde koning Mohammed VI dat de partij die de verkiezingen wint voortaan de premier zal leveren. Die premier zou bovendien de ruimte krijgen om het land te regeren. Alleen religie en het leger zouden nog tot de macht van de koning behoren. 'Dat betekende democratie', zegt Tazi. 'Ik geloofde erin, maar er is weinig van terechtgekomen.'

Tazi's huis is een modern paleis: eindeloos veel kamers, een bar met een voorraad sterke drank, een tuin als een voetbalveld. We nemen plaats op gele sofa's - ontworpen door de vrouw van Tazi, geproduceerd in zijn bedrijf. De familie Tazi verwierf fortuin door schuim als vulling voor banken te gebruiken in plaats van wol, dat duur is en ieder jaar moet worden gewassen. Zo werd voorkomen dat de traditionele Marokkaanse divan werd vervangen door een bank in Europese stijl. Ook dat is een democratisering, zei Tazi eens.

De democratisering van zijn land verloopt minder soepel. Dat komt deels doordat de islamistenpartij PJD, de partij die de verkiezingen in 2011 won, niet de macht heeft opgeëist die haar toekwam, denkt Tazi. 'Ze wilden per se het vertrouwen van de koning winnen. En ze misten ook de ideeën. De minister van Industrie was voorheen natuurkundeleraar op een kleine school. Hij benoemde allemaal loyale mensen uit de partij in zijn team. En zo bleef alles zoals het was.'

Daarbij komt dat Marokko de laatste jaren heeft geleund op geld uit Saoedi-Arabië en de Emiraten. 'De banden zijn sterk. De koning gaat er meerdere keren per jaar naartoe. Marokko heeft geld nodig. Dat is te krijgen in de Golfstaten. Maar het komt niet zomaar. De voorwaarde is: schrap ieder democratisch experiment. Het is on-islamitisch, on-Arabisch, onheilig.'

En dan waren er nog de terreuraanslagen in Frankrijk en België. Tazi: 'Frankrijk beseft dat ze voor zijn veiligheid moet samenwerken met het Marokkaanse regime. Ook al is het respect voor de mensenrechten er discutabel. Neem de persvrijheid: een van de meest gerespecteerde Marokkaanse journalisten, Ali Anouzla, werd gevangen gezet omdat hij een link naar een video van Al Qaida had geplaatst.' Anouzla onthulde eerder dat de koning, tot ontsteltenis van veel Marokkanen, een Spaanse pedofiel gratie had verleend.

Er zijn twee data in het geheugen van iedere Marokkaan gegrift. De eerste is 20 februari 2011. Naar die zondag is de beweging genoemd die de straat opging en meer democratie eiste. De tweede is 9 maart van datzelfde jaar. Toen hield de Marokkaanse koning Mohammed VI een toespraak waarin hij meer democratie beloofde. Nu, vijf jaar later, is de vraag: wat is er van die belofte terechtgekomen? Hebben de politieke partijen de macht of is het de koning die nog altijd heerst?

Mensenrechten

Ook buitenlandse journalisten moeten uitkijken. Achter de deur van L'Association Marocaine des Droits Humains (de Marokkaanse Vereniging voor de Mensenrechten) gaat een rommelig kantoor schuil. Hier, vertelt Mohamed El Boukili, werden Franse journalisten opgepakt die bezig waren met een documentaire over hoe de koning zijn rijkdom vergaart. 'Opeens kwamen dertig politieagenten in burgerkleding de straat in. Ze drongen met geweld het gebouw binnen. Ze vroegen om de camera's en filmpjes en ze sloten de journalisten op in hun hotel tot de eerstvolgende vlucht naar Parijs.'

Mohammed El Boukili is leraar Frans en Arabisch, maar meer nog mensenrechtenactivist. In de tijd van Hassan II, koning van 1961 tot 1999, werd hij uit zijn klas geplukt, naar een gevangenis gebracht, gemarteld en bijna negen jaar gevangen gehouden. Het maakte hem niet minder vastberaden.

Aanhangers van de Partij voor Democratie en Onafhankelijkheid voeren campagne in de buurt van Rabat. Foto epa

'Sinds 2011 gaat het met de mensenrechten achteruit', zegt hij. 'Voor 2011 konden journalisten in de buurt komen van de rode lijnen.' Iedereen in Marokko weet wat de rode lijnen zijn: de koning, de islam als religie, het feit dat de Westelijke Sahara bij Marokko hoort. 'Nu zijn de meest kritische bladen gesloten of verkocht aan een andere eigenaar.'

En demonstranten wordt hardhandig het zwijgen opgelegd, zegt El Boukili. Hij noemt het voorbeeld van Wafae Charaf, een 28-jarig vrouw uit Tanger die aangifte deed nadat ze was opgepakt en mishandeld. Ze kreeg een gevangenisstraf, omdat ze een aanklacht zou hebben ingediend over feiten die nooit hadden plaatsgevonden en de politie zou hebben belasterd. Amnesty International kwam voor haar in actie. 'Ze had alleen vreedzaam geprotesteerd op straat, met luidsprekers, pamfletten en slogans over corruptie, armoede, werkloosheid. Sociale thema's. Niemand durft de koning aan te raken. Als iemand hem zou noemen in zijn leuzen, zouden ze boven op hem springen.'

Oude mechanismen

Bij de grote protesten in 2011 werd nooit gevraagd om het einde van de monarchie. De verklaring die vaak wordt gegeven, is dat de koning erg geliefd is. In elke winkel, elk hotel, elk openbaar gebouw hangt een portret. Volgens El Boukili valt daar niets uit af te leiden. 'Het is verplicht. Als je het niet doet, kom je in de problemen.'

Toch moet ook hij toegeven dat heel wat Marokkanen de monarchie steunen. 'Ongeletterden op het platteland geloven dat alles wordt gegeven door de koning. En veel mensen denken dat democratie maar twee dingen kan betekenen. Of de islamisten komen aan de macht. Of er breekt een oorlog uit zoals in Syrië, Libië of Jemen.' Zo komt het, zegt El Boukili, dat de periode van transitie voorbij is. 'De monarchie is weer sterk. De oude mechanismen uit de tijd van koning Hassan II worden weer in werking gezet.'

En de verkiezingen? 'Het maakt niets uit wie er wint. De echte macht ligt bij de monarchie en haar adviseurs. Mensen stemmen op iemand als ze 100 of 200 dirham (10 à 20 euro) krijgen. Rijken kunnen hun entree tot het parlement, die democratische façade, eenvoudig kopen.'

De optimisten: 'de koning geeft macht deels op'

Koning Mohammed VI paradeert buiten het koninklijk paleis in Rabat. Bij de jaarlijkse ceremonie buigen ambtenaren voor hun vorst. Foto afp

De Marokkanen kiezen vandaag een nieuw parlement. Daarmee wordt de almacht van de koning gebroken, hoe langzaam dat misschien ook gaat. Marokko is een oase van democratie in de Arabische wereld. Dat zeggen de optimisten.

De tegenhanger van L'Association Marocaine des Droits Humains is het Conseil National des Droits de l'Homme (de Nationale Raad van de Mensenrechten). Hier geen rommelig kantoor in een stoffig straatje, maar een stralend wit gebouw in het zakendistrict Hay Ryad van Rabat.

Binnen wacht Abderrazzak El Hannouchi, chef van het kabinet van de Raad. Het is topdrukte: elke dag komen er uit alle hoeken van Marokko rapporten binnen over de misstanden die zijn waargenomen in aanloop naar de verkiezingen. Er worden stemmen gekocht, zegt El Hannouchi, maar niet zo veel dat het de uitslag werkelijk beïnvloedt. Onrustbarender vindt hij dat kinderen op grote schaal worden ingezet in de campagne.

Een van de belangrijkste veranderingen die met de nieuwe grondwet uit 2011 zijn ingezet, is de onafhankelijkheid van de rechtspraak, stelt El Hannouchi. 'Vroeger bestond de scheiding van machten niet. De regering oefende macht uit over de rechterlijke macht.' Tuurlijk, zoiets is niet van vandaag op morgen veranderd, zegt hij, 'Maar we hebben de route uitgestippeld, en we gaan op weg naar het doel van de onafhankelijkheid van de rechtspraak.' De rechters hebben meer geld gekregen, om corruptie, 'een van de zwarte punten van onze justitieel systeem', uit te bannen. 'Ze hadden niet eens genoeg middelen om een zaak goed te behandelen.'

El Hannouchi vertrouwt voor zijn oordeel over mensenrechten in Marokko op de statistieken en rapporten die de Raad uitbracht. 'Er zijn elk dag bijna veertig demonstraties, gemeten over heel het land. Ik zou zelfs willen zeggen dat demonstraties gewoon zijn geworden. Op de grote boulevard Mohammed VI in het centrum van Rabat zijn er tegenwoordig elke dag protesten: van werklozen, van artsen, van studenten.'

Als het vervolgen van journalisten ter sprake komt, draait El Hannouchi een staatje. De trend: het aantal journalisten dat tot een gevangenisstraf wordt veroordeeld daalt.

Natuurlijk zijn er taboes, zegt hij, maar rode lijnen wil hij die niet noemen. 'Dat is een term om politieke druk mee uit te oefenen.' Hij pakt liever de grondwet erbij, want daar staat duidelijk in wat niet ter discussie staat. 'Kijk: respect voor de islamitische religie, voor de monarchie, voor de territoriale eenheid. En sinds 2011 is er een vierde aspect: democratische keuzevrijheid.'

Autoritair systeem

Logisch, zegt Mohamed Tozy. 'Dit is een autoritair regime, geen democratie.' Tozy is socioloog, een van de bekendste van het land, directeur van de School voor Bestuur en Economie in Rabat, ook al zo'n blinkend wit gebouw in het district met regeringsgebouwen.

Tozy benadrukt dat een snelle democratisering in Marokko onmogelijk is, omdat de samenleving voor het grootste deel conservatief is. 'Een autoritair systeem sluit aan bij een conservatieve bevolking. Een Marokkaanse familie is ook niet liberaal, maar autoritair.' Daarom kent Marokko geen liberale wetten. De wetten die er zijn, zijn heel duidelijk. Geen seks buiten het huwelijk. Niet veranderen van religie. God niet beledigen. En de koning ook niet. Dus geen karikaturen maken. Zelfs al is de koning niet meer heilig - en dat is belangrijk, meent Tozy. 'In de nieuwe grondwet staat dat de koning een instituut is als alle andere: zoals het parlement, de regering, de politieke partijen. Hij heeft nog steeds enorm veel macht. Maar die macht is nu gedefinieerd. Hij kan niet 's ochtends opstaan en denken: ik heb nou eens zin om...'

De koning, Mohammed VI, tijdens een ceremonie in het koninklijk paleis in Tanger. Foto afp

De koning en zijn adviseurs moeten het evenwicht houden tussen het grote conservatieve deel van Marokko en het kleine groepje modernisten. Tozy: 'Er zijn veel mensen die willen dat de koning meer macht zou hebben. Vergeet niet, deze dynastie is vijf eeuwen oud. Je verandert de machtsverdeling niet ineens.'

Aan de andere kant heeft de regerende islamistenpartij PJD ook niet alle macht gebruikt. 'De premier heeft heel wat kunnen doen: een pensioenhervorming, hulp aan de armen. Maar zijn belangrijkste doel was toch als een normale partij te worden beschouwd. Iedereen denkt immers dat de islamisten een verborgen agenda hebben.'

Is Marokko werkelijk zo conservatief? Welnee, zegt Mohamed Chtatou, ook een socioloog. Zijn collega Tozy overdrijft. 'Hij zit te dicht tegen het regime aan. Krijgt altijd de goede baantjes.' Zelf is Chtatou gepensioneerd en naar eigen zeggen onafhankelijk. Hij ziet een 'stille culturele revolutie'. Onlangs schreef hij erover in het tijdschrift Your Middle East.

'De jongeren, die bijna de helft van de Marokkaanse bevolking vormen, hebben hun eigen exclusieve wereld gecreëerd op internet en overtreden daar alle rode lijnen in politiek en religie. De monarch wordt bekritiseerd om zijn overdadige rijkdom en zijn predator-instinct als zakenman. Jongeren zeggen dat zij steeds armer worden, en het establishment steeds rijker.'

Digitale revolutie

Het komt, zegt Chtatou, door de digitale revolutie. Het patriarchaat is ten einde, het individu is opgestaan. 'Mensen leven niet meer in een gemeenschap, een grote familie. Ouders hebben met hun kinderen nu in een klein appartement in de stad. Jongeren willen zich niet meer onderwerpen aan hun oude vader die tot in zijn doodsbed over hen beslist. De vrouwen blijven niet meer thuis, ze gaan de straat op.'

De bevolking is niet te houden, denkt Chtatou. 'Het is als met de Berlijnse muur. Toen die viel, was de Sovjet-Unie onhoudbaar. Misschien kan Marokko een laboratorium zijn voor andere landen in de Arabische Wereld. Door de Arabische Lente is de muur van angst vernietigd. De koning zal zijn macht langzaam moeten afgeven.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.